Чаюцца плеценыя сеткавыя абрусы (сур-

вэты) з вышыўкай. У аснове сваёй яны не-

сумненна традыцыйныя, побач з тканымі ў

народным побыце беларусаў яны вядомыя

здаўна. Аднак на Панямонні за апошнія паў-

Фрагменты дэкору двухасноўных дываноў.

1932, 1937. Воўна, ткацтва. Гродзенскі ра-

Стагоддзя выпрацавалася характэрная сты-

лістыка паліхромных вырабаў, што адпавя-

Дае новым павевам у сучасным мастацтве

ў цэлым і ў тэкстылі ў прыватнасці. Сетка-

Аснова пляцецца з чорных ці светлых іпьня-

ных нітак у дробнаўзорысты геаметрычны

малюнак раўнамернай структуры па ўсім

Полі. Затым па гэтай аснове робіцца вы-

шыўка насцілам ці верхашвом з рознакаля-

ровых шарсцяных, ільняных ці шаўковых

Нітак з буйных, сакавітых геаметрычных і

распінных матываў. Кампазіцыя звычайна

цэнтрычная, як і ў іншых абрусаў: буйны

цэнтральны матыў або некапькі дробных,

Скампанаваных у прамавугольную рамку, і

Бардзюр па краях. Вытанчанага колеру, дэ-

каратыўныя, мажорныя, такія абрусы і на-

Кідкі вельмі эфектна глядзяцца на кантра-

Стным фоне стала ці ложка. У паспяваен-

ныя часы яны з'явіліся і ў іншых рэгіёнах

Беларусі.

Аднак найбольш прыкметнай з'яваю ся-

Род тканін Панямоння можна лічыць двух-

асноўныя (падвойныя) дываны, якія займа-

Юць кампактную зону беларуска-польскага

Двухасноўны дыван. 1936. Воўна, ткацтва.

Гродзенскі раён.

ш і ^ т т

rtt ч^-ЙЖ I

Народнае мастацтва Беларусі

пагранічча: крайні паўночны захад Гро-

дзеншчыны і паўночны ўсход Польшчы (пе-

Раважна Беласточчыну). 3-за вузкапакапь-

насці пашырэння такіх дываноў яны атрыма-

лі ў мастацтвазнаўстве назву «гродзенскіх».

Гэтыя вырабы як па тэхнапогіі выканання,

Так і па характары дэкору прыкметна

Адрозніваюцца ад мясцовых традыцыйных

тканін і сведчаць пра ўплыў старажытнай

Высокаразвітай культуры. Аналагічныя з

гродзенскімі дываны вядомыя таксама ў

скандынаўскіх краінах, у Швецыі гэтая тэх-

ніка выкарыстоўвалася яшчэ ў 12—13 ста-

годдзях51. Польскі даследчык А.Вайцахоў-

скі мяркуе, што і гродзенскія, і скандынаў-

Скія дываны развіваліся на нейкай

Старажытнай мясцовай аснове, аднак пра-

цэс гэты быў паралельны, незалежны адзін

Ад аднаго, пра што, на яго думку, сведчаць

адрозненні ў дэкоры і характары кам-

Пазіцыі52. Самыя старыя з уцалелых узо-

раў, канца 18 ст., знойдзены на Мазурскім

Паазер'і. Аднак у ж о ў сярэдзіне 19 ст. там

Іх амаль перасталі вырабляць, затое яны

Пашырыліся на Падляшшы, дзе іх ткалі пра-

Фесійныя ткачы-мужчыны5 3. Відаць, з таго

часу двухасноўныя дываны былі ў ж о вядо-

Мыя і на Гродзеншчыне.

Характэрнай тэхналагічнай асаблівасцю

двухасноўных дываноў з'яўляецца тое, што

выраб складаецца з двух слаёў, злучаных у

Арнаментаваных частках, па краях арнаме-

нту, дзе ніткі ўзору пераходзяць у фон і на-

адварот54. Таму дэкор іх заўсёды двухкаля-

Ровы, кантрастны: залаціста-карычневы,

Чорна-зялёны, чырвона-сіні, шэра-фіяле-

Тавы і інш.

Здаўна прызначаныя для абрадавых мэ-

таў, галоўным чынам у вясельных абрадах,

Гродзенскія дываны прыкметна адрозніва-

Юцца ад іншых традыцыйных тыпова мясцо-

вых вырабаў не толькі характэрнай тэхнало-

Гіяй і больш кантрастнай каларыстыкай, але

І своеасаблівым, часам не зусім звычайным

дэкорам. Кампазіцыя іх тыпова дывановая:

цэнтральнае поле з акаймоўкай. У вырабах

Пачатку 20 стагоддзя пераважала

рытмічная кампаноўка поля з аднаго-двух

матываў гапоўным чынам геаметрычнага ці

моцна стылізаванага распіннага характару:

Зорачкі, разеткі і інш., што нагадвае дэкор

Мясцовых пераборных посцілак. Значна

больш арыгінапьны дэкор дываноў, цэн-

тральнае поле якіх запаўняюць буйныя ма-

Тывы распіннага характару: некапькі кры-

жападобна размешчаных пальметаў ці ра-

Зетак, сіметрычных ці асіметрычных галінак

з лісцем, вусамі, шышкамі і г. д., якія з'яў-

Ляюцца, відаць, інтэрпрэтацыяй вядомага

матыву дрэва жыцця. Акаймоўка склада-

Ецца з драбнейшых геаметрычных ці

геаметрычна-распінных матываў, звычайна

Звязаных зігзагападобнай лініяй.

Асабліва цікавыя і арыгінальныя дываны з

Уключэннем антрапаморфных і заамор-

фных матываў. Звычайна гэта выява пары,

Часам у вясельным карагодзе, фігуры лю-

Дзей чаргуюцца з сілуэтамі жывёл і птушак

(каня, казы, курэй), якія, відаць, сімвалізу-

Юць дабрабыт будучай сям'і. Фігуры пада-

юцца ў досыць умоўнай, схематычнай, ты-

пова народнай трактоўцы,

Варта заўважыць, што фігурныя адпю-

страванні, тыповыя ў рускім тэкстыльным

арнаменце, на беларускіх і ўкраінскіх ткані-

Нах вельмі рэдкія. На Украіне яны сустрака-

юцца толькі ў арнаменце кілімаў усходняга

Падолля і ў некаторых надднястроўскіх ра-

Нах Нарнавіцкай вобласці. Кампазіцыйна і

тэматычна не звязаныя з асноўным арна-

Ментам, яны не паддаюцца тлумачэнню

Свайго значэння55. Знешне быццам бы не

Адпавядаюць дэкору фігурныя адпюстра-

Ванні і на гродзенскіх дыванах, аднак яны

Тут якраз дарэчы: народныя майстры, вы-

Конваючы заказ, які будзе канкрэтна вы-

карыстаны ў вясельных абрадах, па-свойму

адлюстравалі гэта ў дэкоры сваіх вырабаў.

Характэрна, што падобныя матывы не су-

стракаліся на вырабах рамеснікаў-ткачоў,

Якія часта карысталіся пераходнымі з рук у

рукі ўзорамі. Такім чынам, падобныя ды-

Ваны з сюжэтнымі кампазіцыямі — тыпова

Мясцовая народная інтэрпрэтацыя рамес-

ніцкіх узораў.

У 1920—30-я гады ў дэкоры гродзенскіх

дываноў прыкметна праявіўся ўплыў пра-

мысловых вырабаў, актыўна сталі выкары-

стоўвацца т.зв. «капавыя» матывы ў выгля-

Дзе сіметрычна закампанаваных паабапал

Вертыкальнай восі геаметрычна-раслінных

элементаў. Адчуваецца гэты ўплыў і ў тво-

рах сучасных ткалляў паўночнага захаду

Гродзеншчыны (напрыклад, Я.Райскай з

в.Адэльск), хоць яны ўсё ж прытрымліва-

юцца традыцыйнай кампаноўкі, рытмікі,

выбару матываў. У той жа час сучаснае

двухасноўнае ткацтва сумежных рэгіёнаў

Польшчы, пра якое рупяцца прафесійныя

мастакі, ухілілася ў бок сюжэтна-тэматы-

чных кампазіцый і скарыстоўваецца сёння

mm

•,L wm A. мм'&яЕ

Юштшатшт

А.Б a г д a н. Фрагмент дэкору

посцілкі. 1977. Лён, воўна,

ткацтва. Відзеўшчына Мала-

Дзечанскага раёна.

М.Я р м о л. Ручнік. 1960-я га-

ды. Лён, бавоўна, ткацтва, вя-

Занне кручком. Путнікі Мала-

Дзечанскага раёма.

Фрагмент абруса. Пачатак 20

Cm. Лён, ткацтва, мярэжка,

Вязанне кручком. Лотва Мя-

Дзельскага раёна. МСБК.

С. Тур. Фрагмент посцілкі.

1948. Бавоўна, воўна, ткацтва.

Бакшты Валожынскага раёна.

Н.Ш an лык а. Фрагмент дэ-

Кору посцілкі. 1970-я гады. Ба-

воўна, воўна, ткацтва. Сарачы

Любанскага раёна.

Ю.Лапа. Фрагмент абруса.

Лён, вязанне кручком.

Старынкі Валожынскага раёна.

Народнае мастацтва Беларусі

галоўным чынам для задавальнення патрэ-

баў гараджан56.

Тканіны цэнтрапьнай Беларусі сінтэзуюць

у сабе многія рысы вырабаў суседніх рэгіё-

наў. У паўночнай зоне, як і на Панямонні ці

Паазер'і, ужо ў канцы 19 ст. прыкметна

выявіўся ўплыў гарадской культуры і пра-

мысловых вырабаў, якія ў хуткім часе

Амапь выцеснілі традыцыйнае народнае

адзенне. Досыць сціплыя ў дэкаратыўных

Адносінах тутэйшыя ручнікі і абрусы, якія

выяўляюць характзрную дпя'паўночнага за-

Хаду Беларусі манахромнасць бела-шэрага

Геаметрычнага малюнку. Дэкор па канцах

ручнікоў сцігіпы, звычайна ў выглядзе

Дзвюх-трох разбелена-чырвоных безузо-

Рыстых палосак бранага ткацтва.

У той жа час вельмі разнастайны тэ-

кстыль паўднёвак зоны цэнтральнай Бела-

Русі, вядомай пад агульнай назвай Случ-

чына, што ўключае Слуцкі і суседнія раёны

Мінскай вобласці. Багатыя традыцыі тутэй-

шага ткацтва яшчэ ў 18 ст. паслужылі асно-

Вай дпя стварэння славутай Слуцкай ману-

фактуры шаўковых паясоў, якая аказала ў

сваю чаргу ўплыў на традыцыйнае мясцо-

Вае ткацтва. У парэформеннныя часы бы-

Лыя прыгонныя ткачы атрымалі мізэрныя

зямельныя ўчасткі і вымушаны былі застац-

ца паўсялянамі-паўрамеснікамі. Таму тка-

цтва як рамяство бытавала тут не толькі ў

мястэчках (Капыль, Цімкавічы), але і ў мно-

гіх вёсках Спуччыны57. Тут яшчэ ў 1920—

30-я гады бытаваў традыцыйны комплекс

Жаночага адзення — адзін з найбольш раз-

Настайных і па-мастацку распрацаваных.

Побач з традыцыйнымі тэхнікамі ткацтва

(бранае, закладное) ужо на пачатку 20 ст.

актыўна выкарыстоўваліся новыя — шмат-

Нітовая і пераборная; старажытныя тэхнікі

Лікавага шыцця ромбагеаметрычнай арна-

Ментыкі спалучаліся з адвольнай гладдзю

Расліннага характару.

Традыцыйныя дэкаратыўна-абрадавыя

Тканіны Случчыны вызначаюцца характэ-

Рным шашачным малюнкам «у кругі», «у