Зубцы. Увесь іншы дэкор у выглядзе тры-

зубцаў нібы прыстаўлены да завесаў у

Месцах мацавання шрубамі да дзвярэй.

Стрыжні вінтападобна скручаны (тарсіра-

Ваны), па канцах раскаваныя і маглі б нага-

дваць фігуркі змеяў, калі б не мелі крыху

Сухаваты, нейкі «калючы» характар.

Крыху іншы малюнак маюць верхнія і

Ніжнія завесы. Стужкі іх у двух месцах раз-

двоены і шырока разведзены ў выглядзе

ромбаў. Гэта нашмат павялічвае трыва-

Ласць мацавання да дзвярэй, у той жа час

пучкі тарсіраваных стрыжняў выконваюць

дэкаратыўную ролю.

Пры ўсёй непаўторнасці і тыпова мясцо-

Вым народным характары дэкору відаць,

што майстар працаваў у традыцыях,

Уласцівых народнаму мастацкаму каваль-

Ству як Беларусі, так і суседніх тэрыторый.

У сваю чаргу гэтыя традыцыі абапіраліся на

Дасягненні высокапрафесійнага гарадскога

рамяства папярэдніх эпох. Дэкаратыўныя

элементы ў выглядзе прыстаўленых да

стужкі завесы трызубцаў, што ўтвараюць

фігуру ў выглядзе літары Ж, здаўна су-

стракаюцца ў народным дойлідстве Еўропы

і ўяўляюць сабой ці больш позні варыянт

інтэрпрэтацыі раманскіх завіткоў-адгаліна-

ванняў, ці самастойную кампазіцыю.

Народныя майстры-кавалі, відаць, аддавалі

ёй перавагу з-за прастаты і дэкаратыўнасці.

Яшчэ адзін варыянт такога дэкору —

акоўка дзвярэй капліцы канца 19 ст. ў

В.Корчыцы Кобрынскага раёна. Ж-падобны

дэкор з тарсіраваных стрыжняў з раскава-

нымі канцамі нагадвае птушыныя галоўкі.

Дэкор не такі «калючы», як у Олтушы, ад-

Галінаванні закручваюцда пластычна і жыва,

Без абавязковай сіметрыі.

Амаль такая ж кампазіцыя аздабляе

дзверы капліцы ў в.Ляхаўцы Маларыцкага

Мастацкая апрацоўка металу

раёна. Тут яна, праўда, гранічна спрошча-

Ная: завеса — з шыннага жалеза, па кан-

Цах злёгку раскаваная, Ж-падобныя эле-

Менты нешматлікія, але надта «жывыя»,

розных памераў і формаў. Яны то закру-

чваюцца, то адыходзяць уверх і ўніз, нагад-

Ваючы лапкі нейкіх насякомых.

Акрамя такіх узораў, якія выяўляюць, з

аднаго боку, уплыў мясцовых народных

Традыцый, з другога — інтэрпрэтацыю да-

сягненняў высокапрафесійнага гарадскога

рамяства Еўропы, сустракаюцца прыкпады

Ярка індывідуальнай творчасці, якім цяжка

знайсці аналогіі. Такім з'яўляецца дэкор

дзвярэй былога касцёпа Міхала ў в.Цімка-

Вічы Капыльскага раёна, выкананы, відаць,

у другой палове 19 ст. ў час пераробкі яго

ў царкву. Асабліва арыгінальныя завесы на

дзвярах прытвора. Яны ўяўляюць сабою

Дубовыя галіны з лістамі і жапудамі, што

надзвычай дэкаратыўна і маляўніча ўкрыва-

Юць старое дрэва дзвярэй. Каванне

Надзвычай майстэрскае, лістота стварае

ўражанне сапраўднай, імітаваны нават пра-

едзеныя вусенямі дзіркі. Гэта сапраўднае

Каваль І.Дмухоўскі з Поразава Свіслацкага

Раёна. 1989.

Дрэва з яго зямной сілаю і жыццевасцю.

Акоўка дзвярэй — узор высокапра-

Фесійнага местачковага рамяства, на якое

аказалі моцны ўплыў традыцыі мясцовага

Народнага мастацтва.

Стужкавыя завесы (ад простых да дэка-

ратыўна распрацаваных) складаюць най-

Больш пашыраную групу. Па характары дэ-

Кору яны аналагічныя вырабам на суседніх

Тэрыторыях — у Літве, Польшчы, на Укра-

Іне. Значна больш сціплае месца на Бела-

русі займаюць пашыраныя ў кавальстве

Польшчы крыжападобныя, шчытападоб-

Ныя, S-падобныя завесы, Першыя два віды

Характэрныя для гарадской, местачковай,

Культавай, сядзібнай архітэктуры, трэці па-

раўнаўча часта сустракаецца ў сельскім

Дойлідстве. Такая форма з двума S-падоб-

Нымі адгалінаваннямі капя самай асновы

быпа пашырана ў барочнай архітэктуры,

Нярэдка адгалінаванні мелі складаныя пра-

Філяваныя формы, утваралі завіткі, валюты

І інш.

Народныя майстры-кавалі спрасцілі баро-

Чныя формы, завесы іх работы часам гру-

Вазок з акоўкай. Пачатак 20 cm. Параф'я-

Нава Докшыцкага раёна.

Народнае мастацтва Беларусі

Баватыя, але вылучаюцца цеплынёй і плас-

Тычнасцю. Нярэдка яны нагадваюць стылі-

Заваную галінку з двума парасткамі,

Заканчваюцца лісточкамі, змяінымі ці пту-

шынымі галоўкамі. Часам такое падабен-

Ства чыста выпадковае, але часта рабілася і

свядома, адпюстроўваючы старажытныя

ўяўленні славян пра магічныя функцыі дз-

Кору з матывамі жывёл і птушак. У цэлым

Такія завесы нічым не адрозніваюцца ад па-

добных вырабаў многіх народаў.

Утылітарна-дэкаратыўную функцыю ў

афармленні ўваходу ў пабудову выконвалі

Таксама розныя замкі і запоры. Яшчэ

нядаўна зрэдку можна было сустрэць у гэ-

тай ролі розныя драўляныя прыстасаванні,

вядомыя яшчэ ў старажытнасці засаўкі,

вярцёлкі і інш. Аднак у ж о ў канцы 19 ст. ў

Народным жыллі Беларусі шырока сталі

выкарыстоўвацца каваныя металічныя за-

Поры. Сярод іх найбольш пашыраныя і ціка-

выя ў мастацкіх адносінах — клямкі, якія

бытуюць таксама ў многіх суседніх наро-

даў. Дзякуючы сваёй прастаце і надзей-

насці яны і сёння ў сельскім жыллі, асабліва

На гаспадарчых пабудовах, варотах, вес-

Ніцах, паспяхова канкурыруюць з прамы-

словымі вырабамі, хоць выкоўваць іх ужо

даўно перастапі.

Дэкаратыўна вырашалася знешняя дэталь

Клямкі — дугападобная ручка, прымацава-

Ная сваімі раскаванымі канцамі да дзвярэй.

Акрамя практычнага прызначэння такі вы-

раб павінен быў яшчэ і «цешыць вока».

Афармленне клямкі цалкам увязвалася з

Канструкцыйным прызначэннем. С-падо-

Бная форма зручная для рукі, плоска рас-

каваныя канцы з дзіркамі для цвікоў тры-

Вала мацуюць яе да дзвярэй. Ніжні канец

раскоўвалі нязначна, пад 1—2 цвікі, верх-

Ні — больш. Каб клямка не хісталася пры

мінімальнай колькасці цвікоў, мацаванне

павінна быць максімальна ўстойлівым. Та-

Кому патрабаванню адпавядала форма

Трохвугольніка ці, хутчэй, ліста, яна і пакла-

дзена ў аснову верхніх канцоў большасці

Клямак як у Беларусі, так і за яе межамі.

Лістападобная форма клямкі з'яўляецца

асновай дпя далейшых пошукаў яе дэка-

ратыўнасці. Гэтага можна дасягнуць хоць

бы простым нахілам верхняга канца ўбок,

Што яшчэ больш нагадвае ліст. Часта яго

значна адцягвалі ўверх, зрокава прадаўжа-

Ючы лінію ручкі, таму амаль аднолькавыя

Вырашэнні можна бачыць у самых розных

Кутках Беларусі і за яе межамі, што свед-

Чыць пра аднолькавыя прынцыпы форма-

ўтварэння ў падобных вырабах. Часам су-

стракаюцца завяршэнні ў выглядзе кры-

Жыка, асабліва на дзвярах культавых

пабудоў. Несумненна, на дзвярах жылля

адпюстраванне крыжа выконвала яўна

ахоўную функцыю, як і больш старажыт-

Ныя сапярныя знакі.

Пашырана і форма з раздвоеным вер-

Хам. Раздвоеныя канцы адгінаюцца, за-

кручваюцца ў спіралі, накіроўваючыся

ўнутр ці ў процілеглыя бакі, часам выраша-

юцца ў выглядзе трылісніка. Такі дэкор

зноў ідзе ад логікі надзейнасці мацавання

Клямкі да дзвярэй, таму незалежна ад якіх-

небудзь уплываў яго можна сустрэць і ў

Розных рэгіёнах Беларусі, і за яе межамі.

Цікавыя клямкі з зааморфнымі матывамі,

Звычайна з сілуэтамі птушыных ці конскіх

Галовак. Як правіла, яны парныя, паверну-

тыя ў процілеглыя бакі, вочы абазначаны

плешкамі цвікоў. Сярод падобных вырабаў

сустракаюцца ўзоры рознага мастацкага

ўзроўню — ад ледзь абазначаных, ма-

лавыразных матываў да старанна і дакладна

Мадэляваных галовак. У цэлым яны нагад-

ваюць пашыраныя ў многіх народаў Еўропы

Вільчакі зааморфнага характару на стрэхах

жыллёвых пабудоў.

На Усходнім Палессі (як і на Левабярэж-

Най Украіне) пераважаюць клямкі іншай

Канструкцыі — у выглядзе рычага, прасу-

Нутага скрозь дзвярное шула. Сярод іх су-

стракаюцца надзвычай цікавыя клямкі ў вы-

глядзе галовак вужоў ці бараноў. Выра-

Шэнне не сілуэтнае, а скульптурнае, часта

Досыць вобразнае. На гэтую характзрную

Асаблівасць клямак, што мае, несумненна,

даўняе і сімвалічнае паходжанне, звярнуў у

Свой час увагу акадэмік М. Нікольскі: «У

Рэчыцы і ў вёсках вакол Рэчыцы яшчэ ў

Г. сустракаліся на варотах жалезныя

скобкі ў выглядзе вужоў і жапезныя клямкі

з галовамі вужоў і бараноў, зробленыя

Рэчыцкімі кавалямі»21. Гэта прыклад жыц-

цёвасці старажытных вераванняў, якія нa

Палессі захоўваліся даўжэй, чым у іншых

Рэгіёнах Беларусі. Такое ж вырашэнне кля-

Мак адзначана і на Левабярэжнай Украі-

Не22. Такім чынам, наяве кампактны рэгіён

Іх бытавання. Варта адзначыць, што заа-

Морфнае вырашэнне каваных архітэкту-

рных дэталяў у той ці іншай ступені характэ-

рна для многіх народаў Еўропы, але такое,

Відаць, можна лічыць найбольш арыгі-

Нальным і сваеасаблівым.

Мастацкая апрацоўка металу

У канцы 19 ст. пад уплывам горада ў ся-

лянскім жыллі, асабліва на дзвярах свірнаў,

пачынаюць з'яўляцца таксама ўнутраныя