Галогенсутекті қосып алу (Марковников ережесі).

1. Галогенді қосып алу.

Галогендер алкендерге радикалдық немесе иондық механизм бойынша қосылады.

                               │ │

                        С = С + Х₂ – С – С – Х Мұндағы: Х = СI, Вг

                              │ │

  

2. Галогенсутекті қосып алу (Марковников ережесі).

Алкендер күші қышқылдарымен: НСI, НВг, Н₂SO₄ әрекеттеседі.

                 Қосылу реакциясы қос байланыс бойынша жүреді.

 

         С = С + Н – Х → С – Х   Мұндағы: Х = СI, I^- , Вг^-, ОSO₃H^-

                                           H         H

Симметриялы емес алкендер жағдайында қышқылды қосып алудың екі бағыты болуы мүмкін. Мысалы тұз қышқылымен пропен әрекеттескенде, екі түрлі өнім түзілуі мүмкін.

                                                 CH₃ – CH – CH₃          2- хлорпропан

                                                            │

СН3 – СН = СН2 + НСI →         CI

 

                                             CH3 – CH2 – CH2CI 1-хлорпропан

Қышқылдар симметриялы емес алкендерге қосылғанда қышқылдың сутегі атомы сутек атомдарының саны ең көп көміртекке қосылады. Бұл заңдылықты ашқан

В.В. Марковников болғандықтан, ол Марковников ережесі деп аталады.

3. Суды қосып алу.

Алкендер катализатор қатынасында сумен әрекеттесіп, спирттер түзіледі.

СН2 = СН2 + Н2О → СН3 – СН2ОН

4. Тотығу реакциясы.

Алкендер оңай тотығады. Тотықтырғыштың табиғатына және реакция жағдайларына байланысты π- байланыстың немесе π- мен σ- байланысының үзілуі нәтижесінде түрлі өнімдердің түзілуі мүмкін: екі атомды спирттер (гликольдер), эпоксидтер, альдегидтер, кетондар, карбон қышқылдары.

 

3СН2 = СН2 + 2КМnO4 + 4H2O → 3CH2 – CH2 + 2MnO2 + 2KOH 

                                                          │   │                

                                                                    OH OH

Бұл реакцияны Е.Е. Вагнер (1888 ж) реакция деп атайды.

 

5. Полимерлену реакциясы.

Қазіргі заман техникасы үшін қанықпаған көмірсутектер реакцияларының ішіндегі ең маңыздылығының бірі- полимерлену реакциясы. Алкендер бір- бірімен өзара қосылып, ұзын тізбек, яғни полимерлер түзуге қабілетті. Мысалы:

 

СН₂ = СН₂ + СН₂ = СН₂  → - (- СН₂ – СН₂-)_n       

Диен көмірсутектері.

Молекуласында екі қос байланысы бар көмірсутектерді диен көмірсутектері дейді. Жалпы формуласы С_nH_2n-2 Диен көмірсутектерді жүйелік номенклатура бойынша атау үшін «диен» деген жалғау қосып, қос байланыстың орны көрсетіледі.

 

Мысалы: СН₂ = СН – СН = СН₂    бутадиен- 1,3

Диендер қос байланыстың орналасуына қарай үшке бөлінеді.

1. Егер екі байланыс бір көміртегі атомында орналасса, кумулирленген диен немесе аллендер деп аталады.

 

Мысалы: СН₂ = СН = СН₂ пропадиен

            2.Егер екі қос байланыс бір жай байланыспен бөлінсе, онда қосарланған 

              диендер деп аталады.

      

          Мысалы: СН₂ = СН – СН = СН₂     бутадиен- 1,3

       3.Егер екі қос байланыс бір жай байланыспен бөлінсе, онда олар оқшауланған    

          диендер деп аталады.

         Мысалы: СН₂ = СН – СН₂ – СН = СН₂     пентадиен- 1,4 

Диендердің ішіндегі аса маңыздысы қосарланған түрі, олар өте тез полимерленеді, сондықтан синтетикалық каучук алуға пайдаланады.