Изъявительное наклонение. Настоящее время

I спряжение

Глаголы с окончаниями -ę, -esz в 1-м и 2-м лице единст­венного числа. Они имеют инфинитив на на - c (piec, biec, strzec), а также инфинитив, который заканчивается на:

1) согласный + ć (nieść, wiezć);

2) -ować (rysować, rachować ‘считать’);

3) -ąć, -nąć (dąć, dźwignąć ‘поднять’);

4) -ić, -yć, -uć (pić, żyć, wyżyć, pluć ‘плевать’) – одно­сложные и производные от них;

5) - ać (pisać)(частично);

6) - eć (chcieć)(частично).

Для более точного выделения глаголов этого типа следует ориентироваться на однокоренные глаголы в русском и бело­русском языке (брать – беру, берешь // brać – biorę, bierzesz).

	brać	pisać	łapać
	ед.ч.	мн.ч.	ед.ч.	мн.ч.	ед.ч.	мн.ч.
1.	biorę	bierzemy	piszę	piszemy	łapię	łapiemy
2.	bierzesz	bierzecie	piszesz	piszecie	łapiesz	łapiecie
3.	bierze	biorą	pisze	piszą	łapie	łapią

Если основа 1-го лица единственного числа заканчивается на твердый согласный, то ее твердость сохраняется только в 3-м лице множественного числа, во всех же остальных формах ос­нова смягчается. При этом возникают следующие чередования:

m//m’	dmę – dmiesz	dąć ‘дуть’
w//w’	rwę – rwiesz	rwać
n//n’	głynę – płyniesz	płynąć
s//ś	niosę – niesiesz	nieść‘нести’
z//ź	polazę – poleziesz	poleźć
t//ć	gniotę – gnieciesz	gnieść ‘жать’
d//dź	usiądę – usiądziesz	usiąść ‘сесть’
k//cz	piekę – pieczesz	piec ‘печь’
g//ż	mogę – możesz	móc ‘мочь’
r//rz	drę – drzesz	drżeć ‘дрожать’

Смягчение основы также приводит к смягчению гласных:

o//e	biorę – bierzesz	brać
a//e	jadę – jedziesz	jechać

Глаголы с суффиксом инфинитива -ować, -ywać заменяют этот суффикс на uj - (rysować – rys uj ę, pisywać – pis uj ę).Есть и вариантные формы (см. ниже).

II спряжение

Глаголы с окончаниями - ę, -isz / -ysz в 1-м и 2-м лице един­ственного числа. Инфинитивы таких глаголов заканчиваются на:

1) -ić/-yć (mówić ‘говорить’, tańczyć ‘танцевать’) (дву­сложные);

2) - ać (spać)(частично);

3) -eć (widzieć, słyszeć) (частично).

Для более точного выделения глаголов этого типа следует ориентироваться на однокоренные глаголы в русском и бело­русском языке (видеть – видишь / widzieć – widzę, widzisz).

	mówić	leżeć
	ед.ч.	мн.ч.	ед.ч.	мн.ч
1.	mówię	mówimy	leżę	leżymy
2.	mówisz	mówicie	leżysz	leżycie
3.	mówi	mówią	leży	leżą

Гласный -у- употребляется после затвердевших согласных, - i- – после мягких.

Чередования гласных в этом типе спряжения отсутствуют, но встречаются чередования согласных.

Если основа в 1-м лице единственного числа заканчивает­ся на затвердевший согласный, ее твердость сохраняется в 3-м лице множественного числа, во всех же остальных формах она смягчается. При этом имеют место следующие чередования со­гласных:

c//ć	lecę // lecisz	lecieć
dz//dź	siedzę // siedzisz	siedzieć
sz//ś	noszę // nosisz	nosić
ż//ź	wożę // wozisz	wozić
żdż//źdź	jeżdżę // jeździsz	jeździć
szcz//ść	czyszczę // czyścisz	czyścić

Но есть случаи, когда затвердевшие согласные остаются без изменения:

cz – skoczę // skoczysz; kroczę ‘шагаю’ // kroczysz; łączę ‘связываю’– łączysz;

sz – płoszę ‘пугаю’ // płoszysz, ruszę ‘отправлюсь’ // ruszysz, suszę – suszysz;

ż – wróżę ‘ворожу’ // wróżysz, służę // służysz;

szcz – wrzeszczę ‘кричу’ // wrzeszczysz, piszczę // piszczysz;

żdż – miażdżę ‘давлю’ // miażdżysz;

rz – chmurzę // chmurzysz.

III спряжение

Глаголы, которые в 1-м и 2-м лице единственного числа имеют окончания -am, -asz и - em, -esz. Инфинитив заканчивает­ся на - ać (słuchać), -eć (rozumieć).

При выделении глаголов этого типа следует ориентиро­ваться на однокоренные глаголы в русском и белорусском язы­ке. Здесь им соответствуют формы на - аю, -аешь, -ею, -еешь, т.е. те, которые наращивают j после основы перед окончанием: читать – читаю, читаешь // czytać – czytam, czytasz. В поль­ских глаголах j проявляется только в форме 3-го лица множест­венного числа.

	słuchać	mieć	rozumieć
	ед.ч.	мн.ч.	ед.ч.	мн.ч.	ед.ч.	мн.ч.
1.	słucham	słuchamy	mam	mamy	rozumiem	rozumiemy
2.	słuchasz	słuchacie	masz	macie	rozumiesz	rozumiecie
3.	słucha	słuchają	ma	mają	rozumie	rozumieją

В глаголах jeść, dać, wiedzieć вместо j наращивается dz:

	jeść	dać	wiedzieć
	ед.ч.	мн.ч.	ед.ч.	мн.ч.	ед.ч.	мн.ч.
1.	jem	jemy	dam	damy	wiem	wiemy
2.	jesz	jecie	dasz	dacie	wiesz	wiecie
3.	je	jedzą	da	dadzą	wie	wiedzą

Некоторые глаголы на - ywa - имеют равноправные личные формы на -uję и - ywam (I и III спряжение): dokonywać ‘осуще­ствлять’ – dokonuję // dokonywam; wykonywać, oddziaływać ‘влиять’, zgadywać ‘угадывать’, czytywać, porównywać.

Спряжение глагола być:

1.	jestem	jesteśmy
2.	jesteś	jesteście
3.	jest	są

Изъявительное наклонение. Прошедшее время

Образование форм прошедшего времени можно проследить на примере глаголов czytać, chcieć, zacząć, wieźć:

Единственное число мужской род

1.	czytałem	chciałem	zacząłem	wiozłem
2.	czytałeś	chciałeś	zacząłeś	wiozłeś
3.	czytał	chciał	zaczął	wiózł

Единственное число женский род

1.	czytałam	chciałam	zaczęłam	wiozłam
2.	czytałaś	chciałaś	zaczęłaś	wiozłaś
3.	czytała	chciała	zaczęła	wiozła

Единственное число средний род

3.

czytało

chciało

zaczęło

wiozło

Множественное число лично-мужская форма

1.	czytaliśmy	chcieliśmy	zaczęliśmy	wieźliśmy
2.	czytaliście	chcieliście	zaczęliście	wieźliście
3.	czytali	chcieli	zaczęli	wieźli

Множественное число нелично-мужская форма

1.	czytałyśmy	chciałyśmy	zaczęłyśmy	wiozłyśmy
2.	czytałyście	chciałyście	zaczęłyście	wiozłyście
3.	czytały	chciały	zaczęły	wiozły

Особенностью польских форм прошедшего времени яв­ляются личные окончанис (pisałe-ś, pisali-śmy).Эти окончания могут присоединяться к словам, предшествующим глаголу: сою­зам (Chcę, żebyś już szedł do domu ‘хочу, чтобы ты уже шел до­мой’); вопросительным местоимениям (Coście mu powiedzieli? = = Co mu pоwiedzieliście? ‘что вы ему сказали?’); личным место­имениям (Myśmy mu nic nie mówili = Nic mu nie mówiliśmy ‘мы ему ничего не говорили’); наречиям (Jakżeście przyjechali? = = Jakże przyjechaliście? ‘как же вы приехали?’).

В формах 1-го и 2-го лица множественного числа ударе­ние падает не на второй, а на третий от конца слог (pi ` saliśmy, pi ` saliście).

Конечный ł после согласных не произносится (mógł [muk], niósł [n'us]).

В основах глаголов наблюдаются чередования в тех слу­чаях, когда основа инфинитива заканчивается на - e-, -ą-, а также на согласный:

1) если основа заканчивается на гласный - e-, этот гласный меняется на - а - во всех формах, кроме лично-мужской (mieć – miałem, mieliśmy, miałyśmy); это связано с мягкостью или твердостью следующего согласного.

2) если основа заканчивается на согласный, то во всех формах, кроме лично-мужской, корневое - е- меняется на - o- по причине отвердения последующего согласного (nieść – niosłem, niósł). В 3-м лице единственного числа корневое -о- переходит в -ó- (niosłem – niósł, ср.: móc – mogłem, mógł).

3) если основа заканчивается на гласный -ą-, то он меня­ется на -ę- во всех формах, кроме формы мужского рода единст­венного числа (wziąć– wziąłem, wzięłam, wzięliśmy).При этом гласный перед ł (l) при произнесении утрачивает свой носовый характер.

Однако при спряжении глагола wsiąść корневой гласный меняется на -а- перед ł (wsiadłem)и на -е- перед l (wsiedliśmy),кроме того, основа наращивается за счет d. Так же изменяются однокоренные глаголы (usiąść, wysiąść). Подобные чередования происходят при спряжении глагола jeść:

	м.р.	ж.р.	лично-м. форма	нелично-м. форма
1.	jadłem	jadłam	jedliśmy	jadłyśmy
2.	jadłeś	jadłaś	jedliście	jadłyście
3.	jadł	jadła	jedli	jadły

При спряжении глаголов с суффиксами ną/nę- этот суф­фикс может сохраняться или исчезать:

biegnąc, biec ‘бежать’	biegł, biegła
legnąc, lec ‘лечь’	legł, legła
przelęknąć się ‘испугаться’	przeląkł się, przelękła się
rosnąć ‘расти’	rósł, rosła

ciągnąć‘тянуть’	ciągnął, ciągnęła
cisnąć ‘жать’	cisnął, cisnęła
dmuchnąć‘дунуть’	dmuchnął, dmuchnęła
krzyknąć ‘крикнуть’	krzyknął, krzyknęła
odetchnąć ‘вздохнуть’	odetchnął, odetchnęła
zamknąć‘закрыть’	zamknął, zamknęła

kwitnąć ‘цвести’	kwitnął, kwitnęła	kwitł, kwitła
marznąć ‘мерзнуть’	marznął, marznęła	marzł, marzła
trzasnąć ‘треснуть’	trzasnął, trzasnęła	trzasł, trzasła
zgadnąć ‘угадать’	zgadnął, zgadnęła	zgadł, zgadła

Глагол iść образует формы от другой основы:

	ед.ч.	мн.ч.
	м.р.	ж.р.	лично-м. форма	нелично-м. форма
1.	szedłem	szłam	szliśmy	szłyśmy
2.	szedłeś	szłaś	szliście	szłyście
3.	szedł	szła	szli	szły
		szło

Так же образут формы однокоренные глаголы: dojść, przyjść, odejść, pójść и др.