Правапіс не (ня) з рознымі часцінамі мовы

Ужыванне часціц не і ні

Часціца не — адмоўная.

1. У адмоўных сказах: Ідзе зямля ў новы век, не супыніць зямлі.

2. Пры супрацьпастаўленні: Гэта была не хата, а хатка, як з казкі, на курыных ножках.

3. Пры адмоўным параўнанні: То не гул завірухі мяцежнай і не рокаты ўпартага мора, — гэта Нёман разліўся бязмежна па грудзях Беларусі прасторнай.

Часціца не — сцвярджальная.

1. Калі ўжываецца з пытальнымі займеннікамі, прыслоўямі, часціцамі: Хто тут не быў на нашай зямлі? Ці ж мы, хлопцы, рук не маем?

2. Калі спалучаюцца з часцінамі амаль, ледзь, чуць і з падпарадкавальнымі злучнікамі каб, пакуль: Юля яшчэ не траціла надзей паспець, пакуль не развіднела, у вёску.

3. Калі паўтараецца двойчы ў састаўным дзеяслоўным выказніку: Я не мог не сказаць вам праўды.

4. Калі спалучаецца са словамі нельга, немагчыма: Не верыць ім нельга.

Часціца ні — узмацняльная, узмацняе адмаўленне.

1. У сказах з адмоўем не ці са словамі няма, нельга, немагчыма: Трэція суткі яна не спала ні часіны і ўсё ішла.

2. У ролі злучніка і пры пералічэнні аднародных членаў сказа: Ні дзед Талаш, ні Мартын Рыль не дагаворвалі сваіх думак да канца, але разумелі адзін аднаго вельмі добра.

3. У пабуджальных сказах з загаднай інтанацыяй: Ні кроку назад! Ні з месца!

Часціца ні ўзмацняе сцвярджэнне.

1.Калі спалучаецца з займеннікамі і займеннікавымі прыслоўямі: хто ні, што ні, хто б ні, куды ні, як ні …: Хто ні гляне на нас, сам, як май, расцвіце.

Часціца ні ўжываецца ва ўстойлівых зваротах са значэннем няпэўнасці, узмацнення: ні рыба ні мяса, ні жывы ні мёртвы, ні свет ні зара, ні прайсці ні праехаць.

Трэба адрозніваць спалучэнне не раз «шмат разоў» і ні разу «ніколі зусім», не адзін «шмат, некалькі» і ні адзін «ніхто»: Не раз мы ўспамінаем дзяцінства. Ні разу не прапусціла заняткаў. Не адзін дзень ішоў снег. Ні адзін не прыйшоў у дождж [2, с. 214–216].

 

 

1.2 Асобнае і злітнае напісанне часціц не (ня) з рознымі часцінамі мовы [4, с. 209–210].

 

Правілы	Прыклады
Не/ня разам (прыстаўка)
з назоўнікам, прыметнікам, з дзеясловам, з прыслоўем, калі без не не ўжываюцца	невук, недахоп, нянавісць; неабсяжны, непахісны, непарушны; ненавідзець, нездаровіцца, непакоіць; непахісна, неўзабаве, нельга
з назоўнікам, з прыметнікам, з прыслоўем, калі можна падабраць сінонім	няпраўда = мана, хлусня (сін.), непрыяцель = вораг (сін.); невялікі = малы (сін.), невысокі = нізкі (сін.); нялёгка - цяжкі (сін.), нямала = многа (сін.)
з назоўнікам, з прыметнікам, з прыслоўем, калі набываюць супрацьлеглае значэнне	вернасць — нявернасць, уважлівы — няўважлівы, лёгка — нялёгка
з неазначальнымі займеннікамі і прыслоўямі, у якіх е ў прыстаўцы над націскам	нехта, нешта, нейкі; некуды, недзе, некалі, неяк
з поўнымі дзеепрыметнікамі, пры якіх няма паясняльных слоў ці супрацьпастаўлення	непрачытаная кніга, недапісаны ліст
з прыметнікам, з дзеепрыметнікам, з прыслоўем, да якіх адносяцца паясняльныя словы са значэннем ступені якасці (вельмі, надта, зусім, выключна, абсалютна, незвычайна і інш.)	вельмі нядобры ўчынак, зусім нядобрыя словы; у вышэйшай ступені неабдуманая справа; надта нядобра, вельмі няўмела
адрознівай: прыстаўка неда- ў назоўніках, у дзеясловах, якія абазначаюць непаўнату дзеяння, неадпаведнасці патрэбнай норме	недасол, недабор; недарабіць, недаацаніць
запомні:у прыслоўях: нечакана, неабсяжна, неўзабаве, незадоўга, неўпапад, непадалёк, неўзаметку, няўцям, нехаця, нельга; у прыназоўніку нягледзячы на; у часціцах няўжо, няхай; постфіксе -небудзь (як-небудзь, хто-небудзь) і слове няма.
не асобна (часціца)
пішацца з назоўнікам, з прыметнікам, з прыслоўем, калі ёсць ці падразумяваецца супрацьпастаўленне	не чалавек, а машына; не дажджлівы, а сонечны; не цёмна, а светла; не памытая, а падмеценая падлога
з прыметнікам, з прыслоўем у форме вышэйшай ступені параўнання	не больш як кілаграм; не дужэйшы за мяне
з назоўнікам, калі ў сказе адмаўляецца што-небудзь	хвароба не радасць
з прыметнікамі, прыслоўямі, калі ў якасці паясняльнага слова выступае займеннік або займеннікавае прыслоўе, якія пачынаюцца з ні	нікому не патрэбны, ніхто не галодны, ні да чаго не здольны
з усімі словамі, часткі якіх пішуцца праз злучок	паступіў не па-сяброўску, зроблена не па-людску, не навукова-папулярны фільм
з кароткімі дзеепрыметнікамі	урокі не падрыхтаваны
з поўнымі дзеепрыметнікамі, калі пры іх ёсць паясняльнае слова альбо ёсць ці падразумяваецца супрацьпастаўленне	не вывучаныя своечасова ўрокі; не прачытаная, а прагледжаная кніга
з дзеясловамі і ўтворанымі ад іх дзеепрыслоўямі	не гаварыць, не прачытаць; не гаворачы, не прачытаўшы
са словамі:	не варта, не трэба, не супраць, не заўсёды, не зусім
часткі выразу не раз	Не раз прыходзілася яму хадзіць праз гэты лес
у зваротах не хто іншы, як; не што іншае, як; не хто іншы, а; не што іншае, а, у складзе якіх ёсць адносныя займеннікі хто, што і азначальны займеннік іншы (хто іншы, што іншае), якія ў спалучэнні з не з’яўляюцца адмаўленнем іх сумеснага значэння
ні разам (прыстаўка)
з адмоўнымі займеннікамі, з прыслоўямі, у якіх ні - без націску	ніхто, нічый, нішто, ніякі, ніколі, нідзе, ніяк, ніадкуль
з прыметнікам, з прыслоўем, з назоўнікам калі без ні не ўжываюцца	нішчымны, нікчэмны; нічагутка, нічога; нікчэмнасць
ні асобна (часціца)
калі займеннік і часціца раздзяляюцца прыназоўнікам	ні з чым, ні з кім, ні ў каго, ні з чыім

 

Пытанні для самападрыхтоўкі

1. У чым асаблівасці ўжывання часціц не і ні?

2. Пералічыце правілы асобнага напісання часціц не і ні з рознымі часцінамі мовы.

3. Пералічыце правілы напісання разам часціц не і ні з рознымі часцінамі мовы.

 

Спіс рэкамендаваных крыніц па модулі

Асноўная літаратура

1.1. Буракова, М.У. Беларуская мова. Арфаграфія і пунктуацыя / М. У. Буракова В. А. Ляшчынская, З. У. Шведава, пад рэд. В. А. Ляшчынскай. М-ва адукац. РБ, Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2006. — 237 с.

1.2. Лепешаў, І. Я. Практыкум па беларускай мове: вучэб. дапам. / І.Я. Лепешаў, Г.М. Малажай, К.М. Панюціч. — Мінск: Выш. шк., 2005. — 316 с.

1.3. Новае ў беларускай арфаграфіі. Правілы. Заданні. Тэсты. Слоўнік: вучэбны дапаможнік / У. І. Куліковіч. — Мінск: Новое знание, 2009. — 104 с.

1.4. Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі. — Мінск: Нац. цэнтр прававой інфарм. Рэсп. Беларусь, 2008. — 144 с.

 

Дадатковая літаратура

2.1. Бурак, Л. I. Сучасная беларуская мова: Арфаграфія і пунктуацыя: Практыкум / Л. I. Бурак, I. Л.Бурак. — Мінск: Універсітэцкае, 1993. — 247 с.

2.2. Камароўскі, Я. М. Сучасная беларуская арфаграфія / Я. М. Камароўскі. — Мінск, 1985.

2.3. Сучасная беларуская літаратурная мова: Лексікалогія. Фанетыка. Арфаграфія: Вучэб. дапам. / М. Ц. Кавалёва, А. К. Юрэвіч, Ф. М. Янкоўскі [і інш.]. — 3-е выд., дапрац. і дапоўн. — Мінск: Выш. шк., 1993.

2.4. Сучасная беларуская мова: вучэб. дапаможнік / Л. М. Грыгор’ева [і інш.]; пад агул. рэд. Л. М. Грыгор’евай. — Мінск: Выш. шк., 2006. — 559 с.

2.5. Сямешка, Л. І. Курс беларускай мовы / Л. І. Сямешка, І. Р. Шкраба, З. І. Бадзевіч. — Мінск: Універсітэцкае, 1996. — 654 с.

 

Слоўнікі

3.1. Арфаграфічны слоўнік беларускай мовы / І. У. Кандраценя,
Л. П. Кунцэвіч; Інстытут мовы і літаратуры НАНБ; пад рэд. А. А. Лукашанца. — Мінск: ТетраСистемс, 2009. — 704 с.

3.2. Баршчэўская, А. Л. Арфаграфічны слоўнік беларускай мовы / Аўт.-склад. А. Л. Баршчэўская, Л. П. Баршчэўскі. — Мінск: Радыёла-плюс, 2010. — 560 с.

 

МОДУЛЬ 2

Пунктуацыя

Мэта — сістэматызаваць веды пра асаблівасці беларускай пунктуацыі.

Задачы:

- фарміраваць навыкі распазнавання ў тэкстах пунктаграм, абгрунтавання правільнасці напісання ў адпаведнасці з пэўным правілам;

- пазнаёміць студэнтаў з дапаўненнямі, якія ўнесены ў беларускую пунктуацыю 2008 года ў параўнанні з правіламі 1959 г.;

- праводзіць назіранні над пунктуацыйным афармленнем не толькі асобных сказаў, але і цэлых урыўкаў з лепшых твораў сучаснай мастацкай літаратуры.

 

 

Тэма 1

Пунктуацыя як сістэма пастаноўкі знакаў прыпынку. Знакі прыпынку паміж дзейнікам і выказнікам

 

1.1 Пунктуацыя як сістэма пастаноўкі знакаў прыпынку. Роля пунктуацыі ў афармленні пісьмовай мовы

 

Пунктуацыя — важны сродак афармлення пісьмовай мовы. Пунктуацыяй (лац. рunctum — кропка) называюць сукупнасць знакаў прыпынку і правілы іх выкарыстання ў пісьмовай мове.

Ужыванне пунктуацыйных знакаў засноўваецца на двух прынцыпах: сэнсавым і граматычным (сінтаксічным). У залежнасці ад сэнсу, напрыклад, мы ставім у канцы сказа кропку, пытальнік ці клічнік: 1. Раніца цёплая. 2. Раніца цёплая? 3. Раніца цёплая! На сінтаксічным прынцыпе (у залежнасці ад будовы сказа) заснавана, напрыклад, пастаноўка працяжніка паміж дзейнікам і выказнікам, коскі ў складаным сказе і г. д.

Сэнсавая і граматычная асновы пунктуацыі часта сумяшчаюцца. Напрыклад, пастаноўка двукроп’я ў бяззлучнікавым сказе заснавана на сэнсавых узаемаадносінах паміж часткамі сказа і на яго будове.

У вуснай мове важным сродкам афармлення выказвання выступае інтанацыя (рытмамелодыка). Дзякуючы рытмамеладычнаму малюнку вуснай мовы мы дакладна ўспрымаем сэнс выказвання і яго сінтаксічную структуру. Інтанацыя, суправаджаючы сэнсавае і сінтаксічнае чляненне мовы, служыць, такім чынам, дадатковым паказчыкам ужывання знакаў прыпынку.

Сістэма знакаў прыпынку, якія ўжываюцца ў сучаснай беларускай мове, складаецца з наступных графічных адзінак: кропкі [.], пытальніка [?], клічніка [!], шматкроп’я [...], коскі [,], кропкі з коскай [;], двукроп’я [:], працяжніка [—], дужак () і двукосся [«»]. Некаторыя з гэтых знакаў прыпынку спалучаюцца і ўтвараюць састаўныя знакі прыпынку, якімі з’яўляюцца коска з працяжнікам [,—], пытальнік з клічнікам [?!], пытальнік са шматкроп’ем [?..], клічнік са шматкроп’ем [!..], пытальнік і клічнік са шматкроп'ем [?!.].

Знакі прыпынку бываюць раздзяляльныя і выдзяляльныя.

Раздзяляльныя знакі прыпынку служаць для аддзялення самастойных сказаў у тэксце або асобных членаў простага сказа ці састаўных частак складанага сказа. У канцы самастойных сказаў ставяцца кропка, пытальнік, клічнік, шматкроп’е або розныя спалучэнні гэтых знакаў прыпынку: Песнямі ўслаўлю сваімі наша жыццё маладое (Я. Купала). Хто не любіць адпачынку на зялёных лугах? (М. Лынькоў). Шчасце ідзе па маёй старане! (Ц.Гартны).

Для раздзялення асобных членаў простага сказа і састаўных частак складанага сказа ўжываюцца коска, кропка з коскай, двукроп’е, працяжнік і коска з працяжнікам: Над палямі, лугамі, садамі зноў у вырай ляцяць жураўлі (П.Прыходзька.). Гартоўным народам подымем новыя дні; залатых ураджаяў зару збяруць у снапы маторы рукамі стальнымі; і вёснамі будзе цвісці маладымі, вясёлкамі песняў мая Беларусь (М. Танк). На ўсходзе заружавела зара: канчалася кароткая летняя ноч (І.Шамякін).

Раздзяляльныя знакі прыпынку могуць быць адзіночныя і паўторныя. У якасці адзіночных ўжываюцца ўсе раздзяляль­ныя знакі, а паўторных — толькі коска і кропка з кос­кай, якія звычайна аддзяляюць адпародныя члены простых сказаў і састаўныя часткі складаназлучаных ці бяззлучнікавых складаных сказаў.

Выдзяляльныя знакіпрыпынку служаць для выдзялення са структуры сказа асобных яго частак (адасобленых членаў, параўнальных зваротаў, звароткаў, пабочных і ўстаўных канструкцый, простай мовы), якія маюць дадатковае значэнне ў раскрыцці агульнай думкі. Да гэтых знакаў прыпынку адносяцца коска, працяжнік, коска з працяжнікам, дужкі і двукоссе, якія ўжываюцца ў парным выглядзе: Засвяціў, як цудны сон, лён шаўковым валакном (Я. Купала). Прыгожы вы, калгасныя палі, сваім багаццем і сваёй красою (П. Броўка). Калі выдзяляемыя члены знаходзяцца не ў сярэдзіне, а ў пачатку ці ў канцы сказа, то замест выдзяляльнага знака прыпынку (коскі, працяжніка ці коскі з працяжнікам) на стыку самастойных сказаў ставіцца раздзяляльны знак прыпынку, які патрабуецца зместам, граматычнай будовай і інтанацыйным афармленнем сказа: Ноч. Цішыня. Нібы казачныя асілкі, стаяць магутныя дубы, аблітыя скупым святлом месяца (В. Каваль). У яе былі нейкія непрыемнасці — у каго іх няма!
(У. Шахавец). Яна хвалюецца,— як і кожная маці (В. Хомчанка). Дужкі і двукоссе заўсёды ўжываюцца ў парным выглядзе незалежна ад таго, дзе знаходзіцца канструкцыя, якую яны афармляюць: Буслы над возерам замёрлі (нас ахапіла цішыня) (П. Глебка).

Адзін і той жа знак прыпынку можа адначасова выконваць і раздзяляльную, і выдзяляльную функцыі. Так, у складаным сказе Скажы мне, дарога, хто ездзіць табою (Я. Колас) коска, якая стаіць пасля назоўніка дарога, аддзяляе адну састаўную частку ад другой і адначасова выдзяляе гэты назоўнік, таму што ён ужываецца ў ролі зваротка.

Знакі прыпынку ў сучаснай беларускай мове мнагазначныя. I таму натуральна, што дзесяці простых і пяці састаўных знакаў прыпынку зусім дастаткова для таго, каб дакладна перадаваць на пісьме сэнсавыя, граматычныя і інтанацыйныя асаблівасці любога тэксту [3].

 

 

1.2 Знакі прыпынку ў канцы сказа: кропка, пытальнік,
клічнік, шматкроп’е

Правілы пастаноўкі кропкі:

1. Кропка ставіцца ў канцы закончанага апавядальнага сказа: Вечар быў цёмны і ціхі. Позняя ноч. Цішыня.

2. Калі ў канцы апавядальнага сказа ў дужках указваецца аўтар або даецца пашпартызацыя, то кропка ставіцца пасля дужак: Жнеі спяваюць у полі, жыта густое жнучы (М. Танк).

3. Пасля слоў і сказаў, якія з’яўляюцца загалоўкамі да тэкстаў, папер рознага прызначэння, а таксама кніг, карцін, фільмаў і іншых твораў, пасля надпісаў на шыльдах кропка не ставіцца. Калі ж загаловак, назва або надпіс складаюцца з двух або некалькіх сказаў, то кропка пасля апошняга сказа не ставіцца: Рэстаран «Ружа». Сямейныя абеды

4. Кропкай звычайна аддзяляецца «назоўны тэмы» —— назва прадмета, асобы ці з’явы, пра якую будзе ісці гаворка ў наступным тэксце:

Піхты. Вынослівыя, гонкія, стройныя. Яны, як громаадводы, тырчаць з тайгі. Без сукоў, адны голыя ствалы. Толькі на самай макавіне дзе-нідзе рэдзенькія кароценькія лапкі (Я. Сіпакоў).

5. Кропка ставіцца ў канцы пабуджальных сказаў, калі просьба ці пажаданне выказаны спакойным тонам, без клічнай інтанацыі: Ніколі не спыняйцеся на паўдарозе (Я. Колас). Не шуміце, вербы, ля майго акна (П. Броўка).

6. Кропка ставіцца ў канцы складаных сказаў з ускосным пытаннем: Пятро падышоў і спытаў у шафёра, ці можна пад’ехаць (І. Шамякін).

7. Кропка ставіцца пасля сцвярджальных ці адмоўных слоў-сказаў так, не і іх сінонімаў (ага, але, эге, ну, добра і інш.) пры адсутнасці клічнай або пытальнай інтанацыі: «У бібліятэку збіраецеся?» —— «Так».

8. Кропка ставіцца перад злучнікамі і, ды, а, але, аднак і інш., калі яны звязваюць паміж сабой самастойныя сказы: Лабановіч борздзенька кінуўся да форткі. Але там было ўсё ціха (Я. Колас).

9. Кропкай аддзяляюцца асобныя часткі выказвання пры парцэляцыі: Людзі змагаюцца і перамагаюць. Вайну. Страх. Голад. Дэспатызм, тупасць.... (І. Шамякін).

10. Кропка ставіцца ў канцы рубрык пералічэння, калі гэтыя рубрыкі з’яўляюцца самастойнымі сказамі. Паслядоўнасць пунктаў пазначаецца лічбамі з кропкай:

У пастанове былі запісаны тры пункты:

1. Арганізаваць саюз настаўнікаў на падставе пастановы сходу ад 9 ліпеня 1906 года.

2. Арганізаванаму настаўніцкаму саюзу далучыцца да Усерасійскага саюза настаўнікаў і ўвайсці з ім у цесныя зносіны.

3. Для вядзення спраў саюза выбіраецца бюро ў складзе 3-х асоб: Садовіча, Райскага і Тукалы (Я. Колас).

11. Кропка ставіцца пасля ўмоўных графічных скарачэнняў (акрамя стандартных скарочаных абазначэнняў метрычных мер): г. Мінск;
в. Лебядзінец; г. Капыль Мінскай вобл.; Але: 100 г, 5 см, 3 сек і інш.

Калі ўмоўным графічным скарачэннем заканчваецца сказ, то ў канцы сказа другая кропка не ставіцца: Існуюць індукцыйная электрычная зварка (токамі высокай частаты), зварка электронным промнем і інш.

12. Кропкай аддзяляюцца назвы дзеючых асоб у драматургічных творах, калі гэтыя імёны запісваюцца ў адным радку з рэплікай:

Чарнавус. Можа, я занадта рэзка выступіў. Трэба будзе пагаварыць з ім.

Вера. Я лічу, што вы вельмі добра выступілі, і няма чаго вам прабачэння прасіць (К. Крапіва).

13. Кропка ставіцца ў спасылках (у тым ліку і падрадковых) пры ўказанні на крыніцу цытаты пасля прозвішча аўтара, калі ўслед за ім ідзе назва твора гэтага аўтара: Было лета, самая зялёная пара яго (І. Мележ. «Подых навальніцы»).

Правілы пастаноўкі пытальніка:

1. Пытальнік ставіцца ў канцы простага сказа (у тым ліку слова-сказа), якім выражаецца прамое пытанне: Дзе вы, песні жніўныя? Хто вас адвячоркамі панясе над ніваю? (П. Броўка).

2. Пытальнік ставіцца ў канцы складаназалежнага сказа, калі пытанне выражана ў галоўнай і даданай частках або толькі ў галоўнай: Хто згадае, чаго сэрца плача? (П. Трус).

Пытальнік можа ставіцца ў канцы складаназалежнага сказа і тады, калі прамое пытанне заключаецца ў даданай частцы: І скажы, дзядок, адкуль хмары гэтыя выходзяць? (Я. Колас).

3. Пытальнік ставіцца ў канцы складаназлучанага і бяззлучнікавага складанага сказа, калі кожная яго частка або толькі апошняя частка выражае пытанне: Паслухай добра: чуеш песні? (Я. Колас).

4. У пытальных сказах з аднароднымі членамі сказа пытальнік можа ставіцца пасля кожнага аднароднага члена з мэтай раздзялення пытання: Вольна ішлі яны [калгаснікі] пушчай, прыцішыўшы крокі... Стрэл адзінокі рэхам трывожна глухім дакаціўся да іх. Што гэта? Стрэл паляўнічы? Ці знак таямнічы? (А. Куляшоў).

Правілы пастаноўкі клічніка:

1. Клічнік ставіцца ў канцы простага і складанага сказаў, якія вымаўляюцца з клічнай інтанацыяй: Што за дзяўчына! Што за натура! (Я. Колас). «Рукі ўгору!» — грымнуў тут дзядзька Мірон... (М. Лынькоў).

Калі часткі складанага сказа з’яўляюцца клічнымі, то яны раздзяляюцца коскай або іншым знакам прыпынку, а ў канцы сказа ставіцца клічнік: Якія знаёмыя назвы і словы, якая цудоўная родная мова! (П. Панчанка).

2. Клічнік ставіцца пасля звароткаў, якія стаяць у пачатку або ў канцы сказа, пасля выклічнікаў і гукаперайманняў, што стаяць у пачатку, у сярэдзіне ці ў канцы сказа, калі гэтыя словы вымаўляюцца з клічнай інтанацыяй: Піліпчык! Нясі з істопкі, што там ёсць у нас. Людзям час даўно снедаць (М. Лынькоў). Там рыба —— ого-го! (Я. Маўр).

3. Клічнік ставіцца ў канцы слоў і сказаў, якімі эмацыянальна перадаюцца прывітанні, развітанні, віншаванні, пажаданні, заклікі і інш.:

— Дзень добры!

— Дзень добры! Сядай, чалавеча! (А. Куляшоў).

Добрай ночы! З Новым годам! З новым шчасцем! Здароўя вам і поспехаў!

4. Клічнік можа ставіцца пасля «назоўнага тэмы» («назоўнага ўяўлення»): Мурог! Ды што за травіца! І шоўк у ёй мяккі і лён, і вечная наша крыніца з гаючай жывіцай-вадзіцай ад бацькаўскіх, дзедаўскіх дзён! (Я. Колас).

5. Клічнік можа ставіцца ў дужках для выражэння эмацыянальных адносін да зместу выказвання: Прыйшоў адтуль [з рэдакцыі] ліст. А ў ім, як звычайна, пісалася: «...відаць, вы (!) упершыню ўзяліся за пяро...» (В. Зуёнак).

Правілы пастаноўкі шматкроп’я:

1. Шматкроп’е ставіцца ў канцы апавядальнага сказа для абазначэння незакончанасці выказвання: Няма Хатыні... Звоняць толькі званы (Р. Мачульскі). Беларусь, Беларусь, ні канца, ні краю... (Я. Брыль).

2. Шматкроп’е ставіцца пасля апошняга слова пералічэння, калі яно абрываецца: Ёсць кулямёты, ёсць аўтаматы. І шаблі, карабіны... (Б. Сачанка).

3. Шматкроп’е ставіцца для абазначэння нечаканых перапынкаў, перарывістасці ў маўленні, што ўзнікаюць у выніку перажыванняў, хвалявання чалавека або пошуку спосабу выражэння думкі: Я хацеў сказаць, што мы... сёння... не сустракаемся... (І. Мележ).

4. Шматкроп’е ставіцца ў пачатку, у сярэдзіне, у канцы цытаты, каб паказаць, што ў гэтых месцах прапушчаны словы: К. Крапіва, раскрываючы сутнасць сатырычных твораў, адзначае: «...рэзананс сатырычнага твора... залежыць ад значнасці аб’екта, на які гэты твор накіраваны».

5. У лексікаграфічных працах пры пропуску часткі цытаты-ілюстрацыі звычайна ставяцца дзве кропкі:

БАРВЕЦЬ, - вее; незак. Тое, штоі б а р в а в е ц ь (у 2 знач.). Грывы канчаліся трохі наводдаль, а за імі... барвелі ў густой зелені плямы ўжо чырвоных асінак. Караткевіч (Тлумачальны слоўнік беларускай мовы).

6. Калі скарачаецца цытата, у канцы якой павінен стаяць пытальнік або клічнік, то гэтыя знакі ставяцца пасля дзвюх кропак: Гэй! узвейце сваім крыллем, арляняты, буйна, бурна..! (Я. Купала).

7. Шматкроп’е ставіцца ў дыялогу, каб перадаць маўчанне замест адказу на зварот суразмоўцы:

— Дык што, пайшлі?— запыталася дзяўчынка.

—...

— Ну, чаго ты маўчыш?

8. Шматкроп’е ставіцца паміж абзацамі пры нечаканым пераходзе ад аднаго плана апавядання да другога: Яна была яшчэ зусім маладая, але на твары яе ляжаў адбітак перажытага. Цесненькія маршчынкі сабраліся на яе лбе і каля рота, сінія кругі былі пад вачыма, твар увесь быў запэцканы зямлёй. Кароценькі рваны кажушок на ёй таксама быў у зямлі....

Часавы раздзеўся, набраў у кварту вады і стаў умывацца. За ім памыліся яшчэ два. Кабета падняла галаву і папрасіла дазвалення памыцца (К. Чорны).

9. Шматкроп’е можа ставіцца пасля «назоўнага тэмы»: Хатынь... Мала хто чуў, мусіць, гэтую назву да вайны. Мала хто ведаў і самую вёску, якая згубілася сярод лясоў і пагоркаў Лагойшчыны [9, с. 68–77].