Парақорлық қылмыстары бойынша болжамдар мен жоспар құру

   Жоспар құру әрекетi екi кезеңде сипатталып жүргiзiледi: бiрiншiден, жоспар қылмыстық iс қозғалғаннан кейiн бiрақ құрылады, екiншiден, тергеу барысында кейбiр тергеу әрекеттеріне жоспар құры­ла­ды.

   Негiзгi жоспарға бастапқы тергеу әрекеттері мен бастапқы құжаттарды жинау жатады. Бастапқы тергеулiк әрекеттердi жоспарлау оның қажеттi және нақты әрекеттерiмен жоспарлауда қажет болған жағдайда күтпеген әрекеттердi жүргiзу. Күтпеген жерден бiр­ден жүргiзу ерекшелiгi осы категориядағы қылмыстарда қылмысты ашуға қиын болған­дық­тан қажеттi әрекеттiң бiрi болып табылады.

   Тергеу әрекетiн жүргiзу барысында кiдiртпей жүргiзiлетiн әрекет қылмыстық iс қоз­ғалғаннан бастап жүргiзiлуi мүмкiн. Өйткенi, қылмыскерлер күтпеген жағдайда ондай әрекеттер жүр­гiзiлуi қажет. Бұл әрекет арқылы сонымен қатар, қылмысқа қатысатындарды және олардың қандай қылмыстық әрекет жүргiзетендiгiн, кейiн жауап алған кезде қарама-қайшы­лық­тар тумау жолдарын бiлуге болады.

   Дәлелдемелердi iздеу барысында тергеушi мынадай бағытта жұмыстар жүргiзуi мүм­кiн:

   1. Лауазымды адамның жұмыс орнындағы құжаттарын тексеру, Болған жағдайды анықтау, қылмыстың затына, анық­тау­лар және тексерулер жүргiзу.

2. Пара алушының (берушiнiң) тұрғылықты жерiнен алынған параның заты, тәркiлеуге жататын заттар және т. б. сақтауға алатын заттар.

3. Пара берушiнiң жұмыс орны мен тұрғылықты жерi, барлық заттар мен дәлел­демелер жинау мiндеттерi iздеу жұмыстарын жүргiзу.

4. Делдалдың жұмыс орны мен тұрғылықты жерi; параның жартысы немесе бар­лығын берiп жiберу және пара берушiден параның затын алуын растатайтын, тұрмыс жағдайы, танитындар ортасы, қылмысқа басқа да қатысушылардың қаты­на­сы, парақордың ара қатынастарының түрi, әртүрлi хаттар мен жазылымдарды табу, арқылы оларды зерттеу шараларын жүргiзу.

   Тергеу барысындағы типтiк болжамдар құрылуы мүмкiн:

   1. Парақорлық орын алды.

2. Парақорлық орын алған жоқ, ал құндылықты заттар немесе ақша лауазымды адамға қарыз болғандықтан берген, қарызға немесе басқа да заңды әре­кет­пен жасалған.

3. Парақорлық болған жоқ, жала жабушылық орын алады.

   Парақорлыққа байланысты жедел iздестiру шаралары
мен кiдiртiлмейтiн тергеулiк әрекеттер.

   Тергеудiң бастапқы кезеңiнде парақорлыққа байланысты маңызды дәлелдемелердi жинай келе пара алушылық болды ма, немесе парақорлық қылмысы жуық арада болады деген мәлiметтерге алғашқы құжаттарды жинауда тергеулiк әрекеттердiң қайсысын жа­саған тиiмдi деген сұрақтарды анықтаймыз.

   Осы мәселеге байланысты мына төмендегiлер анықтауға жатады.

- арыз берген адамнан жауап алу;

- қылмыс жасаған адамдарды немесе оған қатысқандарды анықтай отырып олар­ға кенеттен тiнтулер жүргiзiу шараларын ұйымдастыру;

   - пара алушыны ұстауға, оның iшiнде қылмыс үстiнде ұстауға жағдай туғызу;

- ұсталған қылмыскерлердi жеке тiнту әрекеттерiн жүргiзу;

- оқиға болған жердi қарап дәлелдемелердi iздеу;

- алынған, табылған параның затына қарау мен анықтаулар жүргiзу;

- ұсталған сезiктiлерден жауап алу, жалған жауаптарды әшкерлеу;

- сезiктiлер мен айыпкерлердiң мүлкiне тыйым салу;

- парақорлыққа байланысты жиналған, анықталған құжаттар мен заттарды про­цессуалдық түрде бекiту;

   - осы қылмыстарға байланысты куәгерлерден жауап алу және басқа да тергеулiк әрекеттердi жүргiзудi ұйымдастыру.

   - алынған заттар мен айғақтарға байланысты сараптамалар тағайындау.

   Алдын-ала тегеу жүргiзу барысында осы парақорлыққа байланысты жүргiзiлетiн әрекеттер қылмысты дәлелдеу мақсатында тергеушi немесе қылмыстық iстi жүргiзушi ор­ганның келесi әрекетiн төмендегiдей қарастыруға болады:

1)Тергеу барысында жедел-iздестiру шаралары арқылы алынған мәлiметтердi про­цессуалдық түрде бекiту шараларын жүргiзу.

2)Осы категориядағы қылмыстар жөнiнде дәлелдейтiн мән-жайларды анықтап, дәлелдемелердi кеңейте түсу.

3)Сезiктiлер мен қылмыскерлердi анықтай отырып, олардың қылмысқа қатыс­қан­дығы жөнiнде мәлiметтердi анықтау.

4)Парақорлық қылмысқа қатысқандар мен олардың шеңберiн анықтай отырып, оларды ұстауға арнайы шаралар жүргiзу.

5) Болған қылмыстың iзiн жасыру және жоюға тырысқандардың алдын алу мен ескертулер жүргiзу.

6)Парақорлыққа қатысқандарға немесе олардың қылмыс жасағандары анық­тал­ған жағдайда оларға iздестіру жүргiзу шараларын жасау.

7)Парақорлық қылмыстың алдын алудағы жүргiзiлетiн әрекеттер мен қоғамдық үгiттер жүргiзу.

   Тергеу барысында бастапқы әрекеттердiң бiрiне арыз берушiден жауап алу болып табылады. Арыз берушiлердi көбiнесе үш топқа бөледi. Оларға арыз берушi және қыл­мысқа қатысқан немесе парақорлық туралы белгiлi болған азамат жатады. Үшiншiден, пара­қорлыққа тартылған немесе пара беруге итермелеген лауазымды немесе өз пайдасын iске асыру мақсатындағы көзделген аза­маттарды жатқызуға болады. Егер арыз берушiнiң арызына байланысты дәлелдемелер жеткiлiктi болып қыл­мыс­тық iс қозғалған жағдайда кiдiртiлмейтiн тергеу әрекеті ретiнде арыз берушiден жауап алуды көздеймiз. Осы категориядағы қылмысқа сәйкес жауап алудың өзiндiк ерек­шелiктерi бар.     Оларға мына төмендегiлердi жатқызуға болады:

- пара берушi мен пара алушының қайда, қашан және қандай себептермен та­ныс­қан­дығын, делдал таныстырды ма, қай жерде;

- пара алушы қай жерде, кiм болып iстейдi, мекен жайы, пара берушi онымен бұ­рын таныс болды ма;

- делдал қай жерде, кiм болып iстейдi, мекен жайы, пара алушымен бiрге iстей­дi ме, онымен бұрын таныс болды ма;

- пара алушының қызмет бөлмесi қай жерде орналасқан, оған қалай кiруге бо­ла­ды. Пара алушыға кiрмес бұрын ол адаммен кiмдер сөйлестi, ол кiсiге қалай кiрдi;

- лауазымды адамның сыртқы келбетi, қандай киiм киiп отырды;

- пара алушымен (лауазымды адаммен) сөз байласқан кезде қандай сөздер айтылды және ол уақытта кiмдер қатысты, басқа да азаматтар болды ма;

- ара беру келiсiмi бойынша, кiм бiрiншi бұл жөнiнде сөз қозғады, қандай үнмен немесе ек­пiн­де. Бұл жерде парақорлық қорқыту арқылы немесе басқа да сөздер болған жоқ па;

- пара беруге итермелеген жағдайлар болған жоқ па;

- пара берушi мұндай жағдайды нелiктен жасап отыр;

- пара берген жағдайда оның қандай мүдделерi орындалып қандай жұмыстары жүргiзiлуi немесе басқа жағдайы iске асты ма;

- пара қандай көлемде, қандай купюрада берiлдi;

- пара алушы ол параны банк шотына сал деген жоқ па, егер сал десе ол қандай шот, нөмерi қандай;

- ол параны қарызға деп, сұрап алған жоқ па, ол әрекетiн қалай түсiндiрдi;

- егер пара мүлiкпен берiлсе ол мемлекеттiк немесе қоғамдық емес пе;

- параны кiмге бердi (өзi алды ма, делдал алды ма немесе оның танысы ма);

- қалай бердi, кiмдер көрдi, куәгерлер бар ма;

- пара алушы оны алған кезде, қосымша пара талап еткен жоқ па;

- пара беру жөнiнде кiмдер бiлуi мүмкiн. Пара берушiнiң еркiн арыз жазу ниеті қандай? Бұл пара беру жөнiнде басқа бiреулерге айтылды ма?

    Осы жоғарыдағы сұрақтарға толық жауап алынуы тиіс. Егер парақорлық жөнiнде басқа азаматтан хабар түскен кезде, бiрден ол азаматтан толық жауап алынуы қажет. 

   Тiнту жүргiзу.Тiнту жүргiзу мақсаты.

   Параның затын табу, оның iшiнде дәлелдейтiн құжаттар, олардың бiр-бiрiмен қа­рым-қатынасы, алған заттың сипаттамасын анықтау, көлемiн, материалдық жағдайы жә­не т. б.

   Тiнту жедел түрде жүргiзiлуi қажет. Сон­дық­тан уақы­тын, орнын, алдын ала анықтау қажет. Тiнту меке-жайда, жұмыс орнында, т. б. барлық жер­лерде жүр­гi­зi­ледi (үйдiң iшi, шатыр, төле (подвал), т. б.). Ең алдымен жеке тiнтулер жүргiзу қажет, күдікті дәлелді заттарды жойып жібермес үшін. Тiнту барысында қылмысқа қатысы бар заттарды алғанда, ондағы қолдардың ізіне назар аударған жөн.