Фразеалогія беларускай мовы паводле паходжання.

Фразеалагізм – ўстойлівая, узнаўляльная, не менш як двухкампанентная сінтаксічна непадзельная адзінка з цэласным значэннем, не роўны суме значэнняў яе слоў-кампанентаў.

Асноўныя крыніцы фраз.:

· Жыв.нар.гав,вусн.нар.тв:сам-насам, блізкі свет

· Пераасэнс.свабод.словазлуч.у выніку чаго апошняее набыв.сэнс цэласнага вобраз. перанос.знач.:зубы скаліць,гнуць спіну

· Прафесійныя выразы:ход канем

· Агульнаслав.фраз.адзінкі,што дайшлі да нас з агульнаслав.мовы:з галавы да ног, з усходнеслав(віламі па вадзе пісана),уласнабел(было да спылола)

· Запазыч.:з царкоўнаслав.(крыж несці),з руск.(з вачэй далоў),з ням(мець грунт пад нагамі),з фр.(з вышыні птушынага палету),з англ(рукі прэч),з польск(збіць з тропу)

· Цытаты з Бібліі(блудны сын)

· Маст.літ(людзьмі звацца

 

52. Полісемія, сінанімія і аманімія фразеалагізмаў. Ужыванне ўстойлівых словазлучэнняў у тэкстах СМІ.

Фразеалагізм – ўстойлівая, узнаўляльная, не менш як двухкампанентная сінтаксічна непадзельная адзінка з цэласным значэннем, не роўны суме значэнняў яе слоў-кампанентаў.

Многім фразеалагізмам бел.м уласцівы сінанімічныя адносіны. Сінанімічныя адносіны - такія сінанімічныя адзінкі, якія абазначаюць аднолькавыя або блізкія паняцці,але складваюцца з розных кампанентаў. Фразеалагічныя сінонімы адрозніваюцца паміж сабой адценнямі значэння ці стылістычная афарбоўкай: перад вачамі,не за гарамі,пад рукой,пад бокам – са значэннем “блізка”, аддаць богу душу, адправіцца на той свет, заснуць вечным сном даць дуба – са значэннем “памерці”.

Ад сінанімічных трэба адрозніваць варыянты,калі адзін з кампанентаў ужывываецца у змененым выглядзе: мамін сынок-сыночак, збіць з тольку-з панталыку.

Ананімічныя пары: легкі хлеб-цяжкі хлеб, цяжкая рука – легкая рука, цяжкая галава – легкая галавы, прыгожая душа – страшэнная душа

Есць фразеалагізмы нязменныя,аднак могуць быць варыянты: сэрца баліць з-за каго-небудзь, душа баліць з-за каго-небудзь.

 

 

53.Прыказкі (прымаўкі). Крылатыя выслоўі. Перыфразы.

Прыказка – тропнае народнае выслоўе з павуч.зместам, мова лаканiчная, тропная, увасабл.вопыт народа; зарыфмаваныя прыказкi(большаму каню-большы хамут; засвецiць сонца і ў наша аконца)

Крылатыя выразы (афарызмы)- устойлiвыя тропныя выслоўi выдатных людзей розных часоў; вызнач.глыбiней думкi I лаканiчнасцю.(Мой родны кут, як ты мне мiлы! Колас.)

Перыфразы – апiсальныя назвы асобных прадметау I з`яў, якiя ужываюцца замест слоў, што iх называюць(Беларусь-край блакiтных азер, бульба – другi хлеб, лен- белы шоўк, радзiма-зямля бацькоу, жаўранак – срэбраны званочак)

 

54.Прадмет і задачы лексікаграфіі. Тыпы слоўнікаў.

лексікаграфія -раздзел мовазнаўства, які распрацоўвае пытанні тэорыі і практыкі складанне слоўнікаў. Тэрмін выкарыст. у знач.:

· Усе наяўныя слоўнікі

· Сам працэс складання слоўнікаў

задачы:

· збіранне, сістэматызацыя і апісанне лексікі пэўнай мовы з мэтай складанне слоўнікаў.

· тэарэтычная-вызначэнне тыпаў слоўнікаў і структуры, слоўнікавых артыкулаў, распрацоўка сістэмы памет, прынцыпы тлумачэнне сімантыкі слова.

Неабходнасць складання слоўнікаў абумоўлена як практычнымі, так і навуковымі задачамі: сабраць па магчымасці ўсю лексіку і апісаць значэнне кожн.лексіч.адз.,высветліць гісторыю слоў, іх словаўтвар.і марф.структуры,ступень актыўнасці ў выкарыстанні.

У слоунiках не толькi фiксуецца, сiстэматызуецца і апiсваецца лексiка, але і замацоўваюцца лiт.нормы, што спрыяе павыш.пiсьмен.i культ. мауленне.

Слоунiк – кнiга, у якой фiкс.мовы,пададзен у алфавiтн.парадку; да моў даюцца тыя цi iншыя тлумачэннi або пераклад на iнш.мову.

усе слоўнікі падзяляюцца на групы:

· энцыклапедычныя - даведачныя навуковыя выданні, якія ў сціслай форме,змяшчаюць звесткі па ўсіх ці асобных галінах навукі і грамадскага жыцця.гэта ўсе энцыклапедыі і біяграфічныя даведнікі. У іх тлумачыцца не само слова, а паняцце, рэалія, прадмет, з'ява, якія абазначаюцца гэтымі словамі.Ілюстрацыямі служаць малюнкі, фотаздымкі, графікі, чарцяжы:

-агульныя(універсальныя)-энцыклапедыі, якія ахопліваюць усе бакі жыцця

-галіновыя.

· лінгвістычныя(моўныя)-тлумачаць значэнне слова ці фразеялагізма, вызначаюць яго ўжыванне паходжанне, напісанне, вымаўленне.

перакладныя слоўнікі -тлумачаць лексіку адной мовы, сродкамі іншай. першыя тлумачэнні ў рукапісных і друкаваных кнігах называліся глосамі, а першыя слоўнікі-гласарыямі. першым двухмоўным слоўнікам быў "Лексіс" Зізанія. "Лексікон Славеноросскі" Памва Бярэнда-гэта двухмоўны слоўнік, асновай стварэння якога стаў "Лексіс" Зізанія і "Глосы" Скарыны ахопліваў больш за 4000 царкоўнаславянізмаў. у слоўнік увайшло каля 2000 слоў і ўласных іменаў іншамоўнага паходжання. "Словарь белорусского наречія" Насовіча 1870. у 20-я гады 20 ст пад час беларусізацыі з'явілася шмат слоўнікаў.

гістарычныя слоўнікі -сістэматызуюць абугульняюць лексіку мінулых эпох.

марфемные слоўнікі -словы, пададзенныя ў алфавітным парадку, падзеленыя на марфемы

слоўнікі мовы пісьменніка

анамастычныя слоўнікі -падзяляюцца на антрапанімічныя і тапанімічныя-уласныя геаграфічныя назвы)

частотныя слоўнікі -адлюстраваныя найбольш ужывальныя словы

асацыятыўныя слоўнікі

Энцыклапедычныя і лінгвістычныя слоўнікі

· энцыклапедычныя - даведачныя навуковыя выданні, якія ў сціслай форме,змяшчаюць звесткі па ўсіх ці асобных галінах навукі і грамадскага жыцця.гэта ўсе энцыклапедыі і біяграфічныя даведнікі. У іх тлумачыцца не само слова, а паняцце, рэалія, прадмет, з'ява, якія абазначаюцца гэтымі словамі.Ілюстрацыямі служаць малюнкі, фотаздымкі, графікі, чарцяжы: 12-тамоў БСЭ

-агульныя(універсальныя)-энцыклапедыі, якія ахопліваюць усе бакі жыцця

-галіновыя

· лінгвістычныя(моўныя)-тлумачаць значэнне слова ці фразеялагізма, вызначаюць яго ўжыванне паходжанне, напісанне, вымаўленне.

-аднамоўныя-словы тлумачацца сродкамі той самай мовы: “Русско-белорусскій словарь” под ред. Коласа, Крапівы

1. тлумачальныя,

2. дыялектныя,

3. этымалагічныя,

4. арфаграфічныя,

5. фразеалагічныя,

6. тэрміналагічныя,

7. арфаэпічныя і г.д.

-двухмоўныя ці шматмоўныя-словамі іншых моў

55. Слоўнік, слоўнікавы артыкул, семантызацыя, каментарыі да слова (вакабулы), экземпліфікацыя, памета – асноўныя паняцці практычнай лексікаграфіі..

Слоунiк – кнiга, у якой фiкс.мовы,пададзен у алфавiтн.парадку; да моу даюцца тыя цi iншыя тлумачэннi або пераклад на iнш.мову.

Рэестравае слова – слова, якое тлум.у слоунiку.

Сл.артыкул – рэестр.сл разам з усiмi звесткамi. Рэестр.слова падаецца у пчатк.форме. Алфавiт. I алфав-гнездавы парадак.

Паметы: граматычн(род,лiк), стылiст(разм.,абл, уст), выкарыст(спец, астраном, фiл)

Знач.слоу раскрыв.апiсальна, падборам сiнон., выяул. словаутв. сувязей, адпаведн.словы з iнш. мовы. Iлюстрацыi: цытаты, прыказкi I iнш.

Значэннi вызнач.арабск.лiтарай “амонiмы”- лiтара пасля слова БАК1,БАК2

Слоунiкi падзяляюцца на лiнгвiст.i энцыклапед.

Слоўнікі складаюцца са слоўнікавых артыкулаў. Будова слоўнікавага артыкула залежыць ад тыпу слоўніка. слоўнікавы артыкул -слова з усей сістэмай яго значэнняў граматычных і стылістычных памет з неабходным ілюстрацыйным матэрыялам.

будова слоўнікавага артыкула:

1. загаловачная(рээставае) слова, якое тлумачыцца-вылучаецца тоўстым шрыфтам. Мае нац., падаецца з абзацца, як пачатак слоўнікавага артыкула.

2. граматычная характарыстыка(часціна мовы,акрамя наз(род)і дзеясл.(трыванне),грам.ф.,

3. стылістычная характарыстыка(падаюцца паметы, якія паказваюць на сферу стылістыч. выкарыст.слова(нейтральныя словы паметаў не маюць)):кніж.,разм.,

4. сэнсавая характарыстыка(дэфініцыя)-усе значэнні слова(арабскімі лічбамі) і яго семантыч.адценні(//). На першае месца выносіцца найбольш пашыр.знач..

5. ілюстрацыя-тыповыя спалуч.слоў або цытат з твораў

6. прамое значэнне

7. ілюстрацыя

8. пераноснае значэнне

9. ілюстрацыя

10. пад спецыяльнымі значкамі(?,ромб) падаюцца тэрміналагічныя спалучэнні і фразеалагізмы

11. этымалагічная даведка-паказ,з якой мовы прышло слова,яго знач.і матываванасць

сколькі ў слоўніках рэестравых слоў, столькі ў яго артыкулаў. словы могуць размяшчацца ў слоўніках у алфавітным парадку і алфавітна-гнездавым(артыкул аб'ядноўвае асноўнае слова і вытворныя яго аднакараневыя)

 

56. Словаўтварэнне, прадмет і задачы вывучэння. Асноўныя адзінкі словаўтварэння.

Словаўтварэнне – ра здзел мовазнаўства, ў якім вывучаецца будова вытворных слоў, спосабы і сродкі іх ўтварэння. Гэтым тэмінаў таксама называюць і сам працэсс ўтварэння новых слоў.

Словаўтварэнне цесна звязана з лексікалогіяй і марфалогіяй, з якімі яно мае агульны аб’ект вывучэння –слова.

У словаўтварэнні вывучаюцца толькі вытворныя(матываваныя) словы, якія ўзніклі ў працэссе словаўтварэння і значэнне якіх абумоўлена іншымі аднакараневымі словамі.

Вытворныя слова складаецца з утваральнай асновы і словаутваральная фарманта.

Утваральная аснова – частка ўтваральная слова, агульная з вытворным: бераг-берагавы (утв. асн бераг-, фармант –ав-), сіні-сіняк(утв.асн. сін-, фарм. - як)

Словаутваральны фармант – сродак, з дапамогай якого ўтвараюцца новыя словы.

Вытворнае і словаўтваральная словы звязаны адносінамі словаўтваральнай вытворнасці, або матывацыі.

Словаўтваральная вытворнасць – гэтатакія адносіны маміж 2 аднакарэннымі словамі, калі значэнне аднаго можна патлумачыціць праз значэнне другога. Напрыклад:

вытв. слова выкладчык -тлумачым праз дзеяслоў выкладаць – выкладчык “той хто выкладае”

 

Вытворнае слова можа стаць утваральным для наступнага, а наступнае – дня новага. Напрыклад:

чытаць-перачытаць-перачытваць, народ-народны-народнасць.

 

Аднакарэнныя словы, звязаныя адносінамі паслядоўнай вытворнасці – словаўтваральны ланцужок.

Сукупнасць словаўтваральных ланцужков, якія маюць адно і тоя ж зыходнае слова – словаўтваральная гняздо. Напрыклад:

Касіць – касец

- касьба

- выкасіць – выкошваць- выкошванне

- пакасіць –пакос

- скасіць – скошваць – скошванне