Традыцыя стварэння фігурных пасудзін

адрадзілася і набыла прадаўжэнне на Івяне-

Цкай фабрыцы мастацкай керамікі і вышы-

ўкі. Заслуга ў гэтым належыць аднаму з

лепшых івянецкіх ганчароў старэйшага па-

калення М.Звярко. Ен быў непераўзыйдзе-

Ным майстрам у галіне утыпітарна-маста-

Цкай керамікі, лепшыя традыцыі якой не

толькі збярог і прадоўжыў, але і творча ра-

звіў, узбагаціў новымі формамі, зместам,

Сродкамі дэкору.

М.З в я р к о. Фігурная пасудзіна <Леў*.

Гліна, тачэнне, лепка, глазуравапне.

Івянец Валожынскага раёна.

Ганчарства

Творы М.Звярко на першым этапе

(1950—60-я гады) сваёй пластыкай і хара-

ктарам мала адрозніваліся ад вырабаў івя-

нецкіх майстроў пачатку стагоддзя. Ільвы і

Мядзведзі прысадзістыя, статычныя, з

ледзь улоўным намёкам на нейкі рух. Ма-

жныя, масіўныя тулавы мядзведзяў моцна

Стаяць на кароткіх лапах. Пярэднія лапы ці

разведзены ў бакі, нібы мядзведзь збіра-

Ецца лезці на дрэва, ці трымаюць малень-

к ую місачку (у серыі мядзведзяў-пад-

свечнікаў). Ёсць фігуркі з забаўнымі жэс-

Тамі, нібыта мядзведзь збянтэжана шкра-

бае патыліцу. Як відаць, майстар імкнуўся

надаць пэўную разнастайнасць трады-

цыйным творам, хоць, у параўнанні з ін-

Шымі яго работамі, мядзведзі змяніліся

Найменш, У іх вырашэнні майстар да апо-

шняга часу карыстаўся фактычна тымі ж

фармальнымі і дэкаратыўнымі сродкамі, як

Іраней.

Больш прыкметна змяніліся пасудзіны ў

выглядзе львоў. Відаць, гэтая экзатычная

Жывёліна давапа майстру большы прастор

для фантазіі. Праўда, асноўныя аб'ёмы па-

М.З в я р к о. Кампазіцыя *Iвянецкія ганча-

ры>. 1976. Гліна, тачэнне, лепка, ашобны

Роспіс, глазураванне. Івянец Валожынскага

Раёна. НММ.

Ранемшаму выточваліся на крузе, але па-

ставы стапі больш дынамічныя, значна ўз-

багаціўся дэкор. Шлікер саступіў месца

доўгім гліняным «макаронінам», атрыма-

Ным з дапамогай прэса з дзіркамі, праз якія

Праціскаецца гліна.

Пэўны штуршок у пошуках даў майстру

семінар ганчароў суседніх рэспублік, што

адбыўся ў Івянцы ў 1973 г. Быў тут і ганчар

з Апошні (Украіна) В.Амяпьяненка. Май-

Стры гэтага вядомага цэнтра славяцца

Сваімі фігурнымі пасудзінамі, якія вызнача-

юцца павышанай дынамікай, экспрэсіўна-

Сцю, арнаментальнасцю, дасягнутымі пера-

Большаннем асобных частак (напрыклад,

рагоў) і асаблівым дэкаратыўным вырашэн-

нем поўсці, якая імітуецца не шлікерам, a

глінянымі «фасолькамі» розных памераў і

формаў. Пад уплывам В.Амяльяненкі вы-

Рабы М.Звярко стапі больш дынамічныя і

дэкаратыўныя. Бараны сталі выглядаць

Больш грацыёзна, іх галовы з вялікімі па-

кручастымі рагамі адкінуты назад, поўсць

Выкладзена колцамі ці зігзагамі.

Несумненнае дасягненне М.Звярко —

Народнае мастацтва Беларусі

фігурныя пасудзіны ў выглядзе зубра, вы-

Ява якога стала своеасаблівым сімвапам Бе-

ларусі. Кожны раз майстар знаходзіў усё

новыя і новыя прыёмы ўвасаблення: статы-

Чныя, вытачаныя на крузе формы ён пера-

твараў у дынамічную, поўную напружання

Фігуру жывёлы. На жаль, паспя смерці ган-

Чара традыцыя вырабу фігурных пасудзін

Прыпынілася.

Такім чынам, хоць у традыцыйным асар-

тыменце народных ганчарных вырабаў

пераважаў гаспадарчы посуд, прыкметнае

Месца займапі і вырабы утыпітарна-дэка-

ратыўнага характару. Разглядаючы іх мас-

тацкія асаблівасці і стылістыку ў гістарыч-

ным плане, нельга не адзначыць, што

развіваліся яны ў агульным рэчышчы бела-

Рускага народнага мастацтва, Да канца 19

ст. падобныя вырабы ў народным побыце,

Відаць, былі рэдкія. Іх пашырэнне выклікана

павышэннем дэкаратыўнасці народнага ма-

стацтва, з'яўленнем новых яго відаў і маты-

ваў дэкору. Рукатворная гліняная пластыка

З яе надзвычай тэхналагічнымі формамі

Г.М a р а ч о в а. Цацка *Коннік>. 1970. Глі-

на, чорнае дымленне. Дуброўна.

ўдала гарманіравала з прадметамі побыту і

вырабамі дэкаратыўнага характару ў ін-

Тэр'еры жылля.

Яшчэ больш прыкметна ўзрасла роля ке-

рамічных вырабаў утыпітарна-дэкаратыў-

нага характару ў сучасным побыце. Аднак

народныя майстры-ганчары ў традыцыйных

Цэнтрах ганчарства іх вырабам ужо не зай-

маюцца. Патрэбу ў такіх вырабах задаваль-

Няюць заводы мастацкай керамікі (Івянец,

Радашковічы, Рэчыца) і ганчарныя цэхі фа-

брык мастацкіх вырабаў (Мазыр). Па су-

Тнасці, уся іх прадукцыя (вазы, кашпо, пад-

Свечнікі, маслёнкі, цукерачніцы, цукарніцы,

Сталовыя сервізы, наборы для вады, піва,

квасу, кавы і інш.) уяўляе сабой вырабы

утылітарна-дэкаратыўнага характару, заклі-

Каныя задаволіць практычныя і эстэтычныя

Патрэбы. Формы і стылістыка некаторых

вырабаў адлюстроўваюць мясцовыя трады-

Цыі ганчарнага мастацтва, аднак, створаныя

Прафесійнымі майстрамі і тыражаваныя

штампоўкай ці адліўкай, да сучаснага на-

Роднага мастацтва яны маюць ускосныя

Адносіны.

Цацка <Пара*•. Пачатак 20 cm. Гліна, чор-

нае дымленне, ангобны роспіс. Дуброўна.

ДМЭ.

Ганчарства

ДРОБНАЯ ПЛАСТЫКА

Эстэтыка рукатворнасці найбольш яс-

крава выяўляецца ў ляпной дробнай пла-

Стыцы, асабліва гліняных цацках-свістуль-

Ках. Гэтая адметная галіна беларускага на-

Роднага мастацтва мае глыбокія карані і

Багатыя традыцыі,

У археалагічных знаходках на тэрыторыі

Беларусі цацкі трапляюцца пачынаючы з

неаліту, г.зн. з часу пашырэння ў першабы-

тных плямёнаў керамікі. Разнастайныя і ба-

Гатыя знаходкі зроблены пры раскопках га-

радзішчаў жапезнага веку. Асабліва цікавая

Калекцыя дробнай пластыкі — каля 100

фігурак і іх фрагментаў — знойдзена на

Падняпроўі. Умоўна, але досыць рэапісты-

Чна вылеплены коні, сабакі і іншыя свойскія

Жывёлы34.

На многіх паселішчах ранняга жалезнага

веку Усходняй Еўропы, у тым ліку і ў Бела-

Русі, трапляюцца бразготкі — пустацелыя

гліняныя цацкі ў выглядзе шарыка, цылінд-

Ра, яйка з каменьчыкам ці глінянай гарошы-

Най унутры; пры патрэсванні бразготак ра-

Здаецца глухаваты гук.

Несумненна, большасць такіх вырабаў

выкарыстоўвапася як дзіцячыя цацкі. Адту-

Ліны па канцах сведчаць пра тое, што браз-

Готкі падвешвалі перад дзіцем. Аднак ча-

стка вырабаў такіх адтулін не мае, затое

Нярэдка арнаментавана рознымі знакамі.

Да таго ж бразготкі такога тыпу знаходзяць

У комплексе з рознымі рытуальнымі прад-

Метамі. Усё гэта дае падставы даследчы-

Кам меркаваць, што падобныя вырабы вы-

карыстоўвапіся не толькі як дзіцячыя цацкі,

Але мелі і рытуальнае прызначэнне35.

Хутчэй за ўсё, такая ж роля была асноў-

най і ў фігурных вырабаў. Згодна са ста-

ражытнымі вераваннямі, што бытавапі ў

спавян яшчэ ў 19 ст., свіст адганяў злых ду-

хаў, фігуркі людзей абазначалі продкаў,

свойскіх жывёл ляпілі ў надзеі паўплываць

На дабрабыт. Магчыма, большасць ста-

Ражытных цацак выконвала абедзве функ-

Цыі: іх давалі гуляць дзецям, каб аднача-

Сова цацкі аберагалі іх ад «нячыстай сілы»,

Дапамагалі вьірасці здаровымі і моцнымі.

Традыцыі вырабу глінянай цацкі без зна-

Чных змен захавапіся і да 19 — пачатку 20

Стагоддзя — часу своеасаблівага росквіту

Гэтага віду народнага мастацтва. Цацку ма-

сава ляпілі практычна ва ўсіх ганчарных цэн-

Трах. Своеасаблівая прырода гэтага віду на-

Роднага мастацтва, спецыфіка вытворчасці,

выпрацаваная яшчэ ў старажытнасці, хара-

Ктар і стылістыка мала чым адрозніваліся як

У межах Беларусі, так і на іншых тэрыто-

рыях Еўропы. Часавай і тэрытарыяльнай

Устойлівасцю вызначаецца і выбар сюжэ-

таў: конь, коннік, птушка, жаночая фігура.

Такі дыяпазон сюжэтаў традыцыйнай

глінянай цацкі не выпадковы. Ен склаўся пад

уздзеяннем старажытных поглядаў і вера-

ванняў земляробаў-славян. Аднолькавы для

мастацтва ўсходніх славян, ён пацвярджае

агульнасць іх фапьклорных вытокаў. I хоць

У апошняе стагоддзе майстры-цацачнікі

Сваю творчасць са старажытнымі вераван-

Нямі практычна не звязвалі, традыцыя ака-

звала вырашапьны ўплыў. Навыкі і прыёмы

лепкі цацак выпрацоўвапіся стагоддзямі,

многімі пакаленнямі ганчароў, і гэта нара-

Джала найбольш выразныя, дасканалыя і

Абагульненыя формы.

Аднак, у адрозненне ад суседніх спа-

вянскіх народаў, у беларусаў вытворчасць

Глінянай цацкі не набыла характару сама-

стойнага промыслу. У большасці выпадкаў

яе выраб спадарожнічаў ганчарству як па-

Цацка <КоннікПачатак 20 cm. Гліна, ан-

гобны роспіс. Магілёўшчына.

Народнае мастацтва Беларусі

бочны занятак: гаспадар «выкручваў» ган-

Чарны посуд, гаспадыня, a то і дзеці ляпілі

Свістулькі. Такі спадарожны характар цацкі