Трансляция, определение, стадии

6.4.2. Рибосомалар, құрылысы, қызметі.

6.4 3. Трансляцияның иницация, элонгация, терминация кезеңдеріне сипаттама.

6.4.4. Про – және эукариот ақуыз синтезінің ерекшеліктері.

6.4.5. Трансляция процесіндегі генетикалық код және оның маңызы

6.4.6. Генетикалық кодтың қасиеттері.

6.4.7..Трансляция процесінің бұзылуының медицинадағы маңызы.

6.5. Оқыту әдістері: студенттердің сабақтың мәнін, мақсатын және міндеттерін; түсінгенін қысқа, анық, ойын жүйелі жеткізу және түсінген материалын сызба нұсқа, кесте, сурет түрінде көрсету; тест қателіктерімен топпен жұмыс: есептер шығаруды көрсету және түсіндіру,сызбалар толтыруға бағыттай отырып ауызша сұрау; тақырып бойынша бейнефильмдер көру.

 

6.6.. Әдебиеттер:

Негізгі:

6.6.1. Қуандықов Е.Ө., Аманжолова Л.Е. Молекулалық биология негіздері (дәрістер жинағы). Алматы: Эвееро, 2008. 62-78 б.

6.6.2. Аманжолова Л.Е. Жалпы және медициналық генетиканың биологиялық негіздері. Алматы, 2006, б. 31-37.

6.6.3.. Генетика. Под ред. Иванова В.И. М.: Академкнига, 2006. б. 54.

6.6.4..Гинтер Е.К. Медицинская генетика. М.: Медицина, 2003. б. 35-46, 1994, б. 253-267. 287-301.

6.6.5. Муминов Т.А., Куандыков Е.У. Основы молекулярной биологии (курс лекций). Алматы: Эверо, 2009. б. 64-82.

6.6.6. Мушкамбаров Н.Н., Кузнецов С.Л. Молекулярная биология. М., 2003. б.149-217.

6.6.7. Қуандықов Е.Ө., Әбілаев С.А. Медициналық биология және генетика. Алматы, 2006. б. 57-59, 69-73.

6.6.8. Қуандықов Е.Ө., Нұралиева Ұ.Ә. Негізгі молекулалық-генетикалық терминдердің орысша-қазақша сөздігі. Алматы: Эверо, 2012.

Қосымша:

6.6.9. Коничев А.С., Севастьянова Г.А. Молекулярная биология. М., 2005. с. 296-328.

6.6.10. Медицинская генетика: учеб. пособие/ Роберт Л.Ньюссбаум, Родерик Р. Мак-Иннес, Хантингтон Ф. Виллард: пер. с англ. А. Ш. Латыпова; под ред. акад.РАМН Н. П. Бочкова.- М., ГЭОТАР-Медиа, 2010.

 

6.7. Бақылау:

6.7.1. Құзыреттілікті бағалау – білім.

6.7.1.2. Тақырыптың сұрақтары бойынша ауызша сұрау.

6.7.1.3. Тесттік бақылау – 10 сұрақтан 3 нұсқа.

6.7.1.4. Тақырып бойынша кәсіби терминдерді ағылшын және екінші тілде игеруін тексеру

 

6.7.2. Тәжірибелік дағды құзыреттілігін бағалау:

6.7.2.1.. Сызба салу:

- бактериялық рибосоманың құрамы (Мушкамбаров Н.Н., Кузнецов С.Л. Молекулярная биология, б. 161, сурет. 3.10).

- Геннің трансляция үдерісін сызу

 

6.7.2.2. Есептер шығару:

1. Инсулин ақуызы 51 аминқышқылынан тұрады. Ақуыз инсулинін кодтайтын гендегі нуклеотидтер санын анықтаңыз.

2. Есеп шығару -Трансляция процесінде т- РНҚ 30 молекуласы қатысты. Ақуызды синтездейтін амин қышқылының санын анықтаңыз, сондай- ақ осы ақуызды кодтайтын гендегі триплеттер мен нуклеотидтер санын анықтаңыз.

3. Есеп шығару Полипептидтік тізбектің биосинтезіне т- РНҚ УУА, ГГЦ, ЦГЦ, ААГ, ЦГУ антикодондарымен қатысты. Осы полипептидтік тізбектегі ақпаратты тасымалдайтын ДНҚ молекуласы тізбегінің әрбір нуклеотидтік қатарын анықтаңыз. ДНҚ молекуласы қос тізбегінің А, Г, Т, Ц нуклеотидтер санын анықтаңыз.

4. Есеп шығару Ақуыз молекуласының бір бөлігіндегі амин қышқылының орналасу ретін көрсетіңіз, егер ДНҚ молекуласының нуклеотидтік қатары төмендегідей кодталатын болса:

...ГГТ АЦА ЦТЦ ААГ ГТА...

Егер химиялық жолмен ДНҚ молекуласының 6 нуклеотиді алынып тасталатын болса, жауап қалай өзгереді?

6.7.3. Бақылау сұрақтары:

6.7.3.1. Трансляцияның мәні мен маңызы неде?

6.7.3.2. Про- және эукариоттар трансляциясының ерекшеліктері.

6.7.3.3. Трансляция процесінде рибосоманың, т-РНҚ-ның рөлі қандай?

6.7.3.4. Трансляция қателерінің пайда болу механизмдерінің себебі неде және олардың медицинада маңызы қандай?

 

Үш тілдегі түсіндірме сөздер:

Қазақ тілінде	Орыс тілінде	Ағылшын тілінде
Аминоацил-т-РНҚ-синтетаза– ақуыз биосинтезі үдерісінде аминқышқылын өзіне сәйкес тасымалдаушы РНҚ-мен байланыстыратын фермент	Аминоацил-т-РНК-синтетаза –фермент, связывающий аминокислоту с соответствующей ей транспортной РНК в процессе биосинтеза белка	Aminoacyl-t-RNA synthetase - enzyme, binding aminoacid with corresponding t-RNA during protein biosynthesis
Трансляция –а-РНҚ кодондар ретінің полипептидті тізбектегі аминқышқылдарының ретіне аударылуына негізделген ақуыз биосинтезінің үдерісі	Трансляция –процесс биосинтеза белка, основанный на переводе последовательности кодонов и-РНК в аминокислотную последовательность полипептидной цепи	Translation –process of biosynthesis of protein, based on turning of codon sequences of m-RNA into aminoacid sequencies of polypeptide chain
Генетикалық код – а-РНҚ-да триплеттер немесе кодондар түрінде жазылған тұқым қуалау ақпаратының ақуыз молекуласының аминқышқылдар қатарына аударылуының табиғи механизмі	Генетический код – природный механизм перевода наследственной информации, записанной в и-РНК в виде кодонов или триплетов, в аминокислотную последовательность белковой молекулы	Genetic сode – natural mechanism of converting of genetic information written in m-RNA by codons or triplets into aminoacid sequence of protein
Артықшылығы– белгілі бір аминқышқылдарының бірнеше (2 және одан көп) кодондармен анықталуы	Вырожденность – кодирование определенных аминокислот несколькими (2 и более) кодонами	Degeneracy - coding of certain amino acids with several (two or more) codons
Коллинеарлығы – полипептидтік тізбектегі аминқышқылдарының орналасу ретінің оларды кодтайтын а-РНҚ-дағы триплеттер ретіне сәйкестілігі	Коллинеарность– соответствие порядка расположения аминокислот в полипептидной цепи порядку расположения кодирующих их триплетов в и-РНК	Collinearity - accordance of order of aminoacids in polypeptide chain to order of arrangement of their encoding triplets in m-RNA
Қайта жабылмайтындығы – трансляция барысында кез келген нуклеотидтің тек қана бір триплет (кодон) құрамына кіруі	Неперекрываемость – вхождение любого нуклеотида в состав только одного триплета (кодона) в процессе трансляции	Nonoverlapping – introducing (presence) of any nucleotide only in one triplet (codon) in the translation process
Үздіксіздігі - «код үтірсіз», трансляция барысында а-РНҚ –ның бірінші триплеттен соңғы триплетке дейін генетикалық ақпараттың (кодондардың) тоқтамсыз, үздіксіз оқылуы	Непрерывность - «код без запятых», непрерывное, без остановок считывание генетической информации от первого до последнего триплета в и-РНК в процессе трансляции	Nonterruptivity - "code without commas", discontinuous, non-stop reading of genetic information from first to the last triplet in m-RNA in translation process
Триплеттілігі – үш қатар орналасқан көршілес нуклеотидтердің бір аминқышқылды кодтауы	Триплетность – кодирование одной аминокислоты тремя смежными нуклеотидами (триплетом или кодоном)	Tripletness – encoding of one aminoacid by three adjacent nucleotides (triplet or codon)
Универсалдығы – барлық тірі ағзаларда (өте сирек) белгілі бір аминқышқылдарының бірдей кодондармен анықталуы	Универсальность – кодирование определенных аминокислот у всех живых организмов (за редким исключением) одними и теми же кодонами	Universality – coding of certain aminoacids in all living organisms (with rare exceptions) by the same codons

 

Құрастырушы: оқыт. Какишева Г.Т

4-тәжірибелік сабақ

6.1. Тақырыбы: Жасушаның генетикалық аппараты

6.2. Мақсаты: с туденттерде жасушаның генетикалық материалының құрылымдық-функциональдық ұйымдасуы туралы білімді қалыптастыру.

6.3. Оқытудың міндеттері:

- ағзалар тіршілік әрекетінің негізі ретінде жасушаның генетикалық материалының рөлін

оқыту;

- ядро мен цитоплазмада орналасқан, жасушаның генетикалық материалының құрылымдық-

функциональдық ұйымдасу ерекшеліктерін оқыту;

- ядродағы жасушаның генетикалық материалының құрылымдық-функциональдық ұйымдасуы

негізіндегі оның тығыздалуының молекулалық механизмдерін оқыту;

- хромосоманың құрлысы және химиялық құрамын оқыту;

-эу-және гетерохроматиннің құрылымдық- функционалдық айырмашылықтарын оқыту;

-патологиялық жағдайдың дамуындағы жасушаның генетикалық материалының

құрылымдық-функционалдық өзгеруі маңызын түсіну.

 

6.4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:

6.4.1. Генетикалық материалдың жасушадағы орны (ядролық, цитоплазмалық).

6.4.2. Жасуша ядросындағы генетикалық материалдың құрылымдық-функциональдық ұйымдасу деңгейлері және оның қалыптасу механизмдері.

6.4.3. Эукариоттардың генетикалық материалының нуклеогистондық ұйымдасуы.

6.4.4. Хромосоманың құрылымдық компоненттері және химиялық құрамы