Пры мясцовых манастырах і кляштарах, вы-

Конваючы заказы касцёла ці царквы.

Несумненна, што арнаментаваныя замкі,

Клямкі, завесы, крыжы большасці сельскіх

цэркваў і касцёлаў выкоўвалі мясцовыя

Майстры.

Прыкметныя змены ў становішчы каваль-

скага рамяства назіраюцца ў другой палове

Ст. Частыя войны, эканамічны заняпад

гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна

Падарвапі развіццё гарадскіх цэхавых рамё-

Акоўка дзвярэй царквы. Канец 19 cm. Ол-

Туш Маларыцкага раёна.

стваў8. Вялікая колькасць рамеснікаў пера-

сялілася ў Рускую дзяржаву і на Украіну.

Аднаўленне рамесніцкай вытворчасці

стапа назірацца толькі ў сярэдзіне 18 ст. ў

Сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-

Папітычнага становішча на Беларусі. Расце

колькасць рамеснікаў у гарадах, пераваж-

Ную большасць сярод іх складаюць май-

стры па апрацоўцы металаў, у тым ліку ка-

валі9. Да ўжо вядомых металаапрацоўчых

спецыяльнасцяў дадалося чыгуналіцейнае

рамяство, якое зазнапа прыкметны ўплыў

Кавальства.

Становішча і характар кавальскага рамяс-

тва 19 ст. адпюстроўваюць усю скпада-

Насць і неадназначнасць перыяду. Уключэн-

не Беларусі ў склад Расіі дапо больш тан-

ную сыравіну з паўднёварасійскіх і

ўрапьскіх заводаў у выглядзе фасоннага

Пракату10. Гэта, з аднаго боку, аблегчыла

работу кавапёў, з другога — вяло да маса-

Васці і паточнасці рамяства. He садзейні-

Чала яго развіццю канкурэнцыя з больш

Таннымі прамысловымі вырабамі. Да сярэ-

Дзіны 19 ст. спыняюць сваю дзейнасць

Фрагмент каванага дэкору. Канец 19 cm.

Олтуш Маларыцкага раёна.

Народнае мастацтва Беларусі

Амаль усе рамесніцкія цэхі, гарадское ка-

Вальскае рамяство становіцца заняткам

прыватных майстэрняў і невялікіх прадпры-

емстваў капіталістычнага тыпу.

Адначасова развіццё капіталізму, сацыя-

льна-эканамічныя змены ў вёсцы садзей-

Нічапі пашырэнню сельскага рамяства. Калі

ў 1860-я гады на Рэчыцкім Палессі сяляне

Карысталіся паслугамі местачковых май-

строў ці вандроўных цыганскіх кавалёў, то

ўжо праз два дзесяцігоддзі каваль11 са

сваёй кузняй быў амапь у кожнай вёсцы'2.

Яшчэ больш інтэнсіўна адбываўся гэты пра-

цэс у іншых рэгіёнах Беларусі. У 1860 г. ў

Гродзенскай губерні налічвалася 1298 кава-

лёў, з іх тры чвэрці — сельскіх13, у Магі-

лёўскай у 1880-я гады — 968. Асабліва

шмат кавалёў было ў Аршанскім (146), Ра-

гачоўскім (137), Гомельскім (162) паве-

тах14. Падобная карціна назіралася і ў іншых

губернях. Статыстычныя звесткі тых часоў

Называюць кавальскі промысел сярод най-

Больш пашыраных.

Калі ў папярэдні перыяд сельскае каваль-

Скае рамяство нярэдка было дадатковым

Фрагмент акоўкі дзвярэй. 19 cm. Вялікія

Корчыцы Кобрынскага раёна.

заняткам да земляробства, то ў парэфор-

Менныя часы яно набывае самастойнасць,

Аддзяляецца ад сельскай гаспадаркі, што

Садзейнічала яго развіццю. Павышэнне ма-

тэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў

вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асар-

тыменту кавальскіх вырабаў, але і павы-

шэнне іх якасці. Гэта быў час, калі ў народ-

Ным жыллі набываюць пашырэнне дэка-

ратыўныя тканіны, роспіс, выцінанкі,

прапілоўка і іншыя раней мала вядомыя

віды дэкору. Пэўную ролю ў аздабленні

Жылля пачынаюць іграць і каваныя вырабы,

Асабліва тыя, што былі навідавоку: дзвяр-

ныя завесы і клямкі, акоўванне транспар-

тных сродкаў і інш. Арыгінальна дэкарава-

Нае жыллё і транспартныя сродкі былі па-

Казчыкам заможнасці. Значным заказчы-

кам кавальскіх вырабаў мастацкага хара-

Ктару былі мясцовыя храмы.

Зразумела, што такая агульная карціна

Сельскага рамяства была зусім не аднаро-

Дная. Дарагавізна матэрыялу, беднасць

асноўнай часткі сялянства, нізкая кваліфіка-

цыя большасці сельскіх кавалёў не са-

Акоўка дзвярэй капліцы. 19 cm. Вялікія Кор-

Чыцы Кобрынскага раёна.

Дзейнічалі масаваму пашырэнню маста-

Цкага кавальства. Нярэдка больш склада-

Ныя вырабы сяляне заказвапі местачковым

Кавапям, якія мелі і дастаткова матэрыялу,

І вызначаліся больш высокай кваліфікацыяй.

У цэлым местачковае рамяство таго часу

Задавальняла пераважна мясцовыя патрэбы

І абапіралася на мясцовыя традыцыі, таму

многія вырабы местачковых кавалёў так-

Сама можна адносіць да народнага маста-

Цтва.

Хоць у параўнанні з дрэвам, глінай, іль-

Ном, саломай і іншымі шырокадаступнымі

матэрыяламі жалеза ў народным побыце

беларусаў выкарыстоўвалася абмежавана,

аднак асартымент кавапьскіх вырабаў так-

сама досыць шырокі, асабліва ў разгляда-

емы перыяд. Калі яшчэ ў сярэдзіне 19 ст. (а

ў некаторых месцах і пазней) у сялянскіх

калёсах нават восі былі драўляныя, а ўсё іх

кавальскае аснашчэнне абмяжоўвалася жа-

Лезнымі накпадкамі на восях (падоскі) ды

шворнамі, то ўжо ў канцы стагоддзя сталі

акоўваць колы, сцягваць калодкі абручамі

(рэхвы), а заможныя гаспадары мелі багата

Замок. 19 cm. Цімкавічы Капыльскага poena.

Мастацкая апрацоўка металу

Акаваныя выязныя калёсы (брычкі, кала-

мажкі). Шырэй сталі выкарыстоўваць жа-

леза ў народным дойлідстве, з яго сталі вы-

Рабляць многія бытавыя рэчы.

Кавальскія вырабы можна падзяліць на

некалькі асноўных груп у адпаведнасці з

вытворчымі працэсамі, што аб'ядноўвалі

выраб прадметаў, блізкіх па сваім трады-

Цыйным функцыянальным, практычным

прызначэнні: падкоўванне коней (адзін з

найбольш пашыраных у побыце працэсаў,

які ўключае выраб падковаў, цвікоў і непа-

срэдна працэс падкоўвання); кавальства ў

Народным дойлідстве: клямкі, завесы,

Крукі, зашчапкі, накладныя і падвясныя зам-

кі, крыжы на купалах і шпілях цэркваў, кас-

цёлаў, каплічак і інш. (сюды ж можна

Аднесці і блізкія па характары намагільныя

крыжы і агароджы); акоўванне транспар-

тных сродкаў — калёсаў, саней, брычак,

вазкоў (дпя іх выраблялі восі, шворны,

Атосы, шыны, падкосы, абручы, скобы і

Іншыя дэтапі канструкцыйнага і мастацкага

характару); кавальскія вырабы ў народным

побыце [інструменты для занятку рамё-

Фрагмент каванага дэкору дзвярэй. 19 cm.

Цімкавічы Капыльскага раёна.

Народнае мастацтва Беларусі

Ствамі; сельскагаспадарчы інвентар —

Плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі (капані-

Цы, грацы, чапкі, цяпкі), драпашкі (драпкі,

гачкі, драчкі, клюкі, грабашкі, драсоўкі);

Вырабы самага рознага бытавога прызна-

Чэння — сякачы, качэргі (кавені), вілкі (ра-

Гачы, гаршчэшнікі), чапёлы (чапляі, ёмкі),

Крэсівы (вогнівы), трыножнікі, бязмены і

інш.]. Сюды ж можна аднесці і акоўванне

некаторых відаў мэблі.

Як відаць, большасць кавальскіх вырабаў

Мае чыста практычнае, утылітарнае пры-

Значэнне, мастацкія якасці іх, у адрознен-

Не, скажам, ад ткацтва, ганчарства, разь-

бы, амаль не выяўляюцца. Відаць, таму на-

ват з боку даследчыкаў народнай

Матэрыяльнай культуры сустракаецца

недаацэнка мастацкіх якасцяў кавальскіх

вырабаў. Адны лічаць жапеза «немас-

тацкім» матэрыялам, іншыя ўказваюць на

Яго малую даступнасць. На думку нямец-

Кага даследчыка В.Бернта, у шэрагу ма-

тэрыялаў, што скарыстоўваюцца ў наро-

Дным мастацтве, метапам належыць апо-

Шняе месца. Іх здабыча патрабуе значных

Завеса. Канец 19 cm. Цімкавічы Капыльска-

Га раёна.

дапаможных збудаванняў і высокіх тэмпе-

ратур, а апрацоўка звязана са шматлікімі

Прыладамі15.

Аднак, калі ўлічыць, што ў канцы 19 —

Й палове 20 стагоддзя кавалі карысталіся

Гатовай прамысловай сыравінай, а неабхо-

Днае кавальскае абсталяванне любы каваль

Мог зрабіць сам, гэтыя прычыны не могуць

быць вырашальныя ў кавальскім рамяст-

ве — адным з раўнапраўных відаў наро-

Днага мастацтва,

Што да мастацкасці кавальскіх вырабаў,

То тут можна кіравацца вызначэннем В.Во-

Ранава, што «любая бытавая форма,

Старанна знойдзеная і дакладна адпаведная

практычнаму прызначэнню, амапь заўсёды

заключае ў сабе неаспрэчныя элементы са-

праўднага мастацтва ў яго канструктыўным

выяўленні»16.

Кіруючыся гэтым вызначэннем, элемен-

Ты мастацтва можна выявіць у многіх, нават

У самых празаічных кавальскіх вырабах.

Тыя з іх, што пастаянна былі навідавоку,

перш за ўсё элементы архітэктурнага

ўбрання, звяртаюць на сябе ўвагу нават

пры адсутнасці яўна выяўленага дэкору.

Жалеза — матэрыял на першы погляд «ха-

лодны», але пасля кавальскай апрацоўкі ён

дзівосным чынам мяняецца, нібыта ўбірае

Ў сябе цяпло чалавечай рукі. Апрацаваная

мапатком жалезная загатоўка траціць сваю

Безжыццёвасць і халоднасць. Сляды каван-

ня, розныя ўмяціны, няроўнасці «адухаўля-

Юць» выраб, надаюць яму пластычнасць і

Нават своеасаблівую скульптурнасць, чым